Oorlog frustreerde zorgeloze opstap naar volwassenheid

De jeugdherinneringen van 25 leeftijdgenoten uit Nederland, Italië, Rusland en Duitsland uit de stormachtige periode rond de Tweede Wereldoorlog staan centraal op de expositie Wat in het geheugen blijft in het Nationaal Schoolmuseum in Rotterdam....

HANS HORSTEN

Van onze verslaggever

Hans Horsten

ROTTERDAM

Ze waren nog jong toen, in die dagen van Hitler, Mussolini, Mussert en Stalin. Sommigen van hen werden later als 'goed' geëtiketteerd, anderen als 'fout'. Aan de hand van foto's, dagboekfragmenten en andere egodocumenten, en biografieën probeert het Goethe Instituut de jeugd van de 25 te laten herleven.

Er zijn bizarre herinneringen. Leuke ook soms. En traumatische natuurlijk. Bijvoorbeeld die van Imo Moszkowicz uit Duitsland. Hij is joods en stond, op zeventienjarige leeftijd, in Auschwitz op de drempel van de gaskamers.

Moszkowicz, nu toneelregisseur: 'Door een onsteking was ik niet meer in staat arbeid te verrichten. Daarom werd ik door een dokter geselecteerd, zoals dat in het kamp heette. Ik heb de arts toen apart genomen en gezegd dat ik nog wilde blijven leven. Toen heeft hij mijn naam doorgestreept op de lijst en iemand anders ingevuld. Tot op de dag van vandaag weet ik niet wie er toen in mijn plaats de dood is ingegaan.'

De levenslijn van Moszkowicz kruist in Auschwitz die van Ype Schaaf uit Leeuwarden en Henny Leefsma uit Amsterdam. Leefsma kwam als puber in Auschwitz. Ze trouwde nadien een joodse toneelspeler, kreeg twee kinderen en hield haar oorlogsbelevenissen ver onder de oppervlakte. Waar Moszkowicz wil blijven getuigen van zijn ervaringen met 'het slechte in de mens', hanteert zijn lotgenote krampachtig het carpe diem, pluk de dag. 'Wie achteruit kijkt heeft geen toekomst.'

Maar dat het voor Leefsma ook maar een dun laagje vernis is, blijkt uit een collage op de expositie die ze maakte om haar ervaringen te verwerken. Tussen krantencitaten als 'het wordt lachen' en 'product van onze rancune' duikt ineens het lugubere 'gasfabriek' op.

Ook degenen aan de andere kant van het prikkeldraad doen hun verhaal. Hans Dieter Ruf bijvoorbeeld. Naar de beste tradities van het nationaal-socialisme werd hij 'taai als leder, hard als Krupp-staal' gemaakt en zo klaargestoomd voor een hoger politiek doel: de vernietiging van het bolsjewisme.

Voor hem eindigde het in een Russisch gevangenkamp, waar hem de schellen van de ogen vielen. 'Ze waren heel anders dan de Duitse propaganda ons al die jaren had doen geloven.'

'Goed' en 'fout' kunnen gemakkelijk in elkaar overlopen. Irina Motskobili uit Wit-Rusland ervoer aan den lijve dat de ene Duitser de andere niet is. Als horige werd ze afgevoerd naar het Derde Rijk om er in het gezin van een partijbons dag en nacht te sloven. Vooral de vrouw des huizes was een kwelgeest. 'Ze verscheurde de brieven die mijn moeder stuurde.'

En nadien kwam ze in een bakkersgezin, dat haar juist als een adoptiekind behandelde. Deze Duitsers voorkwamen in 1945 dat de binnentrekkende Russen zich niet vergrepen aan de jonge Irina, die door de soldaten werd gezien als collaborateur.

Wat in het geheugen blijft, Europese jeugd tussen 1933 en 1949. Nog t/m 26 januari in het Nationaal Schoolmuseum aan de Nieuwemarkt 1 A in Rotterdam. Di-za 10.00 - 17.00 uur, zo 13.00 - 17.00 uur.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden