Ook zonder balkje een mysterie

Wat bezielde hem? Over Volkert van der G. zijn we in de loop der jaren wel wat te weten gekomen, maar die kennis geeft geen antwoord op de hamvraag.

Twintigers zijn het, jonge mannen die in het najaar van 2004 is gevraagd een wedstrijd te komen voetballen in de gevangenis van Scheveningen. Kleine criminelen, tasjesdieven en zo, zegt de sportinstructeur als ze binnenkomen. Ze moeten hun telefoons, portemonnees in kluisjes achterlaten. Als de instructeur op weg naar de afdeling zegt dat hun tegenstanders kindermoordenaars en verkrachters zijn, denken ze dat hij de boel loopt op te naaien. Ze krijgen scheenbeschermers van Appie, een boom van een vent. Aardige bewaker, denken ze nog.


Zij dragen hun clubtenue, de gevangenen hebben allemaal iets anders aan. Ineens roept iemand: Volkert. Ze staan allemaal meteen stil en kijken naar de goal. Ze kennen hem alleen van de foto met een balkje voor de ogen. Hij is klein, dikkig, vadsig, hij kan niet keepen. Als hij een bal verneukt, zegt Appie: 'De volgende is wel goed.'


Voetballen kan hij ook niet. Fanatiek genoeg, maar geen balgevoel. Hij scoort wel, met een schot van rechts. Volkert is stil, kijkt schichtig om zich heen. Hij zit tussen de kindermoordenaars omdat hij zijn leven in een gewone gevangenis niet zeker is. Na afloop krijgen ze frikadellen en dan schuift Volkert zomaar ineens naast een van hen. 'Waarom heb je het gedaan', wil hij vragen, maar ze keuvelen over voetbal. Onder de douche krijgen ze de slappe lach, aldus het verhaal dat de schrijver Hugo Borst uit hun mond optekent.


Waarom heb je het gedaan? Het is de vraag die heel Nederland stelt als Volkert van der G. op 6 mei 2002 de trekker overhaalt. De foto van de neergeschoten Fortuyn op het Mediapark in Hilversum gaat de hele wereld over en krijgt iconische waarde. Van Volkert van der G. duikt een bijna tien jaar oud portret op. Het toont het scherp gesneden gelaat van een jongeman met kaalgeschoren hoofd, waarin je evengoed een seriemoordenaar kunt zien als een afgetrainde wielrenner. De kleine ogen gaan schuil achter een balkje.


Volkert van der G. verlaat een dezer dagen de Scheveningse gevangenis definitief. Van Balthasar Gerards, de man die de eerste politieke moord in Nederland pleegde door in het Prinsenhof in Delft het pistool op Willem van Oranje te richten, kennen we het motief. Hij was een huurmoordenaar. Volkert van der G. maalde niet om geld. Hij werd door niemand ingehuurd, de hardnekkige complotdenkers ten spijt. Hij kreeg van niemand opdracht en nam niemand in vertrouwen. Ook zijn vriendin Petra, de moeder van zijn kind, niet.


Slechts één schrijver kroop in de huid van Volkert de moordenaar en de idealist. Er zijn geen speelfilms met een op hem gelijkende acteur. Geen documentaires. We hoorden zijn stem tijdens een tv-interview met Edwin Fortuyn, op zoek naar zijn oom Pim. In een reportage van Tros Actua uit 1993 zien we hem lopen. Na al die jaren weten we veel meer over hem dan we denken, maar wat we weten maakt het mysterie eerder groter dan kleiner. Volkert is een berekenende, niet gewelddadige en rechtlijnige milieuactivist. Een man die de wet tot op het scherp van de snede oprekte, maar die zelf nooit over de schreef ging. Totdat hij het schot loste. Waarom heeft hij het gedaan?

Controlfreak

'Uit alles blijkt dat hij een ontzettende controlfreak is, serieus, bijna monomaan. Zijn daad staat daar haaks op. Alleen al het idee dat je op het Media Park zou kunnen wegkomen, kansloos. Het was een bizar toeval dat hij dat dievenpaadje vond om op Fortuyn te wachten. Kennelijk was hij zo radeloos dat hij het recht in eigen hand nam. Wat heeft bij hem de stoppen doen doorslaan?', zegt Joost Oranje, destijds onderzoeksjournalist van NRC, nu hoofdredacteur van Nieuwsuur.


Het is een vraag die alleen Volkert zelf kan beantwoorden. Hij zal het nooit doen. Noch zal hij ingaan op de vraag of hij heeft nagedacht over de gevolgen van zijn daad, die tot op de dag van vandaag worden gevoeld. Volkert wil geen martelaar zijn, geen held. Hij heeft de publiciteit altijd geschuwd. Stond hij opnieuw voor de keuze, hij zou de trekker nooit meer overhalen, heeft hij verklaard. Volkert van der G. zal oplossen in anonimiteit. Een enkelband houdt hem zes jaar lang min of meer gekluisterd. Het spreekverbod zal hij niet anders dan met instemming hebben geaccepteerd.

Nobody

Zes jaar na de moord besloot schrijver/journalist Johan Faber in de persoon van Volkert van der G. te kruipen om een boek te schrijven over de man die het politieke leven in Nederland op z'n kop zette. Hij liet zich inspireren door Oswald's Tale: An American Mystery van de hand van Norman Mailer over de moordenaar van John Kennedy. Er gingen deuren open, die kort na de moord nog dicht zaten. 'Het land stond toen op z'n kop, er kwamen verkiezingen, er volgde een politieke crisis. De aandacht verdampte en verslapte, mogelijk ook door de persoon van Volkert. De man die de held van velen om het leven bracht, was een saaie bureauactivist uit Harderwijk. Hij was een nobody, niemand keek naar hem op. Het leek een jongen die naast je had kunnen zitten op school en toch een raar mannetje blijkt te zijn. Een moord plegen is al krankzinnig, maar een pistool jarenlang in een koffer op zolder bewaren zonder dat je vriendin het weet? In de groepen waarin hij zat, liepen ze niet met pistolen. Ik denk dat Justitie het hele netwerk in kaart had moeten brengen, al was het maar om complotten te smoren. Je hebt het niet over een fietsendief.'


Toen Faber voor zijn boek terugkeerde naar Volkerts roots, was diens uitgebreide bekentenis inmiddels gemeengoed. In de dagen na de moord tastte iedereen nog in het duister. Wie was Volkert? In de straten van Harderwijk en Wageningen wemelde het van journalisten uit binnen- en buitenland. Kranten, radio, televisie, tijdschriften. Vonden ze daar niets van hun gading voor deze 'moord van de eeuw', dan trokken ze verder naar Middelburg waar Volkert opgroeide in een gelovig gezin met een vader die op 52-jarige leeftijd overleed, een overbezorgde moeder en een broer die in Suriname zat.


Klasgenootjes van toen herinnerden zich een schimmig jongetje achter in de klas, vertelden ze. Zelf zou hij tijdens zijn bekentenis zeggen dat hij werd gepest. 'Ik viel een beetje uit de boot, was een beetje dikkig en droeg niet al te hippe kleren.' Toen Faber later de klasgenoten nog eens ging opzoeken, ontdekte hij dat het stille jongetje zich niet gemakkelijk liet pesten. Als het nodig was, ontvlamde hij en sloeg hij er driftig op los.

Ziedend Bintje

Volkskrant-journaliste Annieke Kranenberg herinnert zich van die eerste dagen dat ze de fiets mee de trein in zeulde, om zich overal goed te kunnen verplaatsen. Toen een Wageningse wethouder zijn mond voorbij praatte, haastte iedereen zich naar een keurige eengezinswoning in de 'bomenbuurt' in Harderwijk waar Petra woonde, de acht jaar oudere vriendin bij wie Volkert kortgeleden was ingetrokken en met wie hij een dochtertje had. Volkert is een beste buurman, vertelden de buren grif. Hij was op zichzelf, maar heel aardig en behulpzaam, trots op zijn kind. Hij had achter een moestuin en loslopende kippen, af en toe rookte hij een jointje van eigen teelt.


Van de buurt ging het naar Wageningen, waar Volkert lang heeft gewoond in het barakkendorp Droevendaal, destijds de pleisterplaats van de milieuactivisten onder de studenten. Hij heeft dan nog rossige krullen, die voor zijn ogen vallen. Zijn vrienden en vriendinnen zijn net als hij vegetariër of zelfs veganist. Ze richtten clubjes op als Lekker Dier, demonstreerden in het centrum van Wageningen waarbij Volkert een bebloed slagersschort droeg, vernielden als de Ziedende Bintjes genetisch gemanipuleerde aardappelen of bezetten een proefdierenfokbedrijf.

Watje

Maar toen andere activisten de werknemers van het bedrijf wilden gijzelen, haakte hij af. Te gewelddadig, in strijd met de wet. 'Volkert is een watje', kopte de Volkskrant later, vanwege die terughoudendheid geweld te gebruiken. De boeren konden niettemin zijn bloed wel drinken. Hij stond model voor de VMO, de Vereniging Milieu-Offensief, die hun vergunningen aanvocht bij de Raad van State en die negen van de tien keer won. Een keer trof Volkert zijn auto op z'n kop aan, er waren ook andere serieuze bedreigingen uit de hoek van de bio-industrie, werd toen gezegd.


Niemand had vrede met de gedachte dat een gewone jongen met een baseball-pet op zijn hoofd de door veel Nederlanders aanbeden Fortuyn had omgelegd. Menigeen vermoedde een complot of een baaierd aan complotten in een netwerk van linkse activisten en het criminele circuit. Want hoe kwam Volkert aan zijn pistool? Waarom stonden er in zijn schuur chemicaliën waarmee helse explosieven waren te fabriceren, ook al was het inmiddels verouderd? En hoe zat het met de nog altijd niet opgeloste moord op een Gelderse milieuambtenaar, die brutaalweg in zijn rug was geschoten?


Ook befaamde rechercheurs zeiden te twijfelen aan een simpele moordenaar als dader. Fortuyn had zich regelmatig denigrerend uitgelaten over milieuactivisten, dat maakte hem wellicht doelwit. 'De kogel kwam van GroenLinks', kopte HP/De Tijd boven een verhaal met een opsomming van vermeende dwarsverbanden tussen deze politieke partij en de onderwereld van activisten.


'Omdat niemand ernaar zocht, deden wij dat', zegt journalist Joost Niemöller, een van de schrijvers van een serie artikelen in HP/DeTijd. 'Zijn netwerk, de moord op een milieuambtenaar, het riep vragen op. Op ons maakte de moord een professionele indruk. We hoorden dat hij zes keer heeft geschoten. Volgens mij moet je dan goed getraind zijn, alleen al vanwege de terugslag van het wapen. Wij wilden weten waar die training was gebeurd. Volkert zat in het Wageningse krakerscircuit, iemand moet daar hebben geweten dat hij een wapen had, waarom had hij het, hoe kwam hij eraan. Het is frustrerend dat veel dingen toen niet zijn uitgezocht. Ik denk nog steeds dat er een deal is gesloten met Justitie toen Volkert zijn bekentenis aflegde. De rust moest terugkeren in de samenleving.'

Hongerstaking

In Wageningen en Harderwijk en zelfs Middelburg sloten de gelederen zich na enkele geruchtmakende publicaties razendsnel. Volkert had nooit een uitbundige vriendenkring gehad en dierenactivisten houden al helemaal niet van satellietwagens voor hun deur. Maar nu wilde niemand meer vriendjes zijn of zijn geweest met de moordenaar, niemand wilde hem nog kennen of op enigerlei wijze aan hem gelieerd zijn. Volkert werkte in de VMO nauw samen met Sjoerd van de Wouw, die ook na de moord nooit te beroerd is voor een praatje, zolang het maar niet Volkert betreft.


Vele speurtochten vielen plat. Er was niks te halen. Volkert leidde geen dubbelleven. Hij leek die lone wolf, een eenzame en nogal impulsieve schutter geweest te zijn. 'Opvallend onopvallend' schreef Nieuwe Revu, een moordenaar die zich eerst verzekerde van zijn rechten in de gevangenis voordat hij zich liet opsluiten, die een hongerstaking begon omdat hij niet dag en nacht bespied wilde worden, die zich beriep op zijn zwijgrecht, die een volledige bekentenis aflegde tegenover de rechter-commissaris en vervolgens een voorbeeldige gevangene werd. In de gevangenis maken ze grotere idioten mee, hebben bewakers in Scheveningen zich weleens laten ontvallen.


Juridisch gezien was het appeltje-eitje. Er was een moord gepleegd, er was een bekentenis en een wapen. Toch bleef iedereen zoeken naar meer, zegt Joost Oranje, die door zijn krant werd vrijgesteld om Volkert te volgen. 'Een politieke moord. Alles dat je over die jongen wist te vertellen, was nieuws. Ieder snippertje, alles. Niks ging normaal. Wekenlang, maanden. Welke krant, welk medium haalde het meeste boven tafel, we letten op elkaar, alles was bijna van historische waarde.'

Skibril

Het lukte Oranje dicht bij vertrouwelingen van de dader te komen en toen hij een profiel van Volkert had gemaakt, speelde hij dat via de advocaten door naar Volkert. 'Ik wist dat hij het zou lezen. Ik heb alles opgeschreven wat ik wist en had uitgevonden. Er zaten allerlei privacy-gevoelige kwesties bij. Er ontstond discussie wat er wel en niet in de krant moest. Dat ging soms op het scherp van de snede, maar we zijn er uitgekomen. 'Regels zijn regels, en anders niks', stond er als kop boven. Volkert was helemaal niet blij met het verhaal. Hij vond het vooral niet prettig dat er buiten zijn controle om zoveel over hem bekend werd, maar de feiten klopten.'


Niet lang daarna legde Volkert in de Amsterdamse bunker een volledige bekentenis af en hij beantwoordde, naar later is gebleken, zonder enige terughoudendheid de vragen van de rechter-commissaris. Hij zou daar tijdens de rechtszaak ook nauwelijks meer van afwijken. De camera's vingen hem op de achterbank van een auto met een skibril op zijn hoofd. Over het motief was hij ondubbelzinnig, althans voor wie hem wilde geloven. In de rechtszaal herhaalde hij die woorden, hakkelend, een spreker is Volkert niet, ook al ging dat gaandeweg beter.


'Ik zag hem als een gevaar voor de samenleving. Ik zag voor mezelf geen andere mogelijkheid dan wat ik heb gedaan', zei hij. Hij vond, verklaarde het Openbaar Ministerie in iets deftigere woorden nader, dat Fortuyn bevolkingsgroepen stigmatiseerde en polariseerde. In de peilingen bleek de politicus ongekend populair, hij zou wellicht na de verkiezingen aan de macht komen. Dat was Van der G. een brug te ver. Hij besloot de revolver uit de koffer op zolder te halen, hij googelde op Fortuyn, printte de plattegrond van het Media Park, kocht een pet en een scheerapparaat.


Wat doet iemand die op pad gaat om een politicus te vermoorden? Zijn vriendin was vermoedelijk de enige geweest die had kunnen vertellen of hij de laatste tijd was veranderd, denkt Kranenberg. Het lukte niet haar te spreken te krijgen. 'Uiteindelijk denk ik dat Volkert oprecht was toen hij zijn motief gaf. Hij lijkt me geen leugenaar. Het ging hem om de uitspraken van Fortuyn, niet om de dieren. Hij lijkt weinig empathisch, monomaan op het terrein van dieren en milieu, en heel precies in het procederen. Er zijn maar weinig mensen die dat werk leuk vinden. Toen ik samen met collega Michiel Kruijt een tiental deskundigen sprak over het syndroom van Asperger - zij meenden een subtiele vorm van autisme bij Van der G. te constateren - viel bij ons het kwartje. Het verklaarde veel. Zijn slechte vluchtplan bijvoorbeeld. Aspergers kunnen doorgaans goed plannen, maar moeilijk overzien wat de gevolgen zijn van hun acties. Het verklaart ook zijn houding tegenover de boeren. Hij had het recht hen zonodig kapot te procederen, dus deed hij dat.'

Onbuigzaam

Volkert zelf leek te schrikken van de asperger-diagnose. Hij diende voor het medisch tuchtcollege een klacht in tegen de wetenschappers die hem het syndroom in de schoenen schuiven. Het Pieter Baan Centrum, dat hem een tijdje observeerde, sprak niet over asperger, maar oordeelde dat hij leed aan obsessief-compulsief gedrag, wat perfectionisme en onbuigzaamheid in morele kwesties tot gevolg kan hebben.


Wat bezielde Volkert van der G? luidt de titel van het boek van Faber. Het was de allereerste vraag van Volkerts advocaat aan haar cliënt. Faber citeert zijn schriftelijke antwoord, waarin hij een parallel trekt met de jaren dertig. 'Met hem maakt de politiek een ruk naar rechts, zodat m.i. een sociale samenleving, waar we nu al ver vanaf staan, nog verder uit het zicht komt.'


Helemaal vrede met deze verklaring had de schrijver Faber niet. 'Waarom? Wat doet het ertoe? Hij heeft het gedaan. Hij heeft zijn plan bedacht, voorbereid en uitgevoerd. Hoe en wanneer, dat zijn de enige zinnige vragen', liet hij Volkert denken.


De aandacht voor Volkert ebt betrekkelijk snel weg door een andere gebeurtenis. Op 2 november 2004 wordt filmmaker Theo van Gogh op straat in Amsterdam neergeschoten door Mohammed B. De dader prikt zijn motief op de borst van Van Gogh. Net als Volkert van der G. nam Mohammed B. het recht in eigen hand ten einde de wereld te verbeteren. Volkert kreeg 18 jaar, Mohammed levenslang, een direct gevolg van de hoogoplopende discussie over de strafmaat na Volkerts veroordeling en de wetswijziging daarna.


Over Mohammeds motief bestond geen twijfel, dankzij zijn brief en de bijval die hij in eigen kring verwierf. Volkerts verklaring bevredigt nooit, al was het alleen maar omdat in de jaren na de moord precies het tegenovergestelde gebeurde van wat hij beoogde. De wereld is er niet beter op geworden. Het politieke bestel stond te schudden op zijn grondvesten toen kiezers massaal stemden op een dode politicus. Diens partij raakte stuurloos, de politieke crisis en de toon van het debat hebben zich in de jaren erna sterk verhard.

Schaken

Wat verwachtte Volkert te bereiken? Joost Oranje is niet de enige die hem deze vraag nog zou willen stellen. 'Waarom heeft hij Fortuyn succes en ondergang niet willen laten beleven? Hij procedeert nog over de saus op de paprika, waarom dan toch het recht in eigen hand nemen? Hij moet er in de cel lang over hebben nagedacht. We weten veel, maar niet de dingen die je echt wilt weten.'


'Kun je schaken?', vraagt Volkert van der G. aan Sebastiaan (29). 'Nee', antwoordt die. 'Hoe heet je?', vraagt Volkert dan. 'Nou Sebastiaan.' Ze zitten niet op dezelfde afdeling in de Scheveningse gevangenis, ze zien elkaar bij het luchten. Sebastiaan weet dat de man met het 'ingevallen bekkie, het gemillimeterde haar en het witachtige T-shirt' Van der G. is. Een Antilliaan heeft hem dat verteld. Een andere, veel grotere en minder slimme Antilliaan blijkt te kunnen schaken. Van Volkert geleerd.


'Hij was heel behulpzaam, schreef voor iedereen brieven, bezwaarschriften en klachten. Dat deed ikzelf ook toen ik nog in Hoogeveen zat. Hij kwam heel erg op voor de rechten van andere gedetineerden en voor z'n eigen rechten. Die man heeft honderden klachten geschreven. Over het eten, over een telefooncel, van alles. Het is geen dom figuur. In het wetboek staat dat een gedetineerde moet kunnen bellen. Afgeschermd en in privacy. In Scheveningen hing er een soort blauw kapje om een telefoon, die gewoon tegen een soort woonkamer aanzit waar mensen schaken en lezen. Hij heeft een kindje en dat wilde hij voorlezen. Nou, een klachtprocedure, die won hij, dus er werd een telefooncel omheen gebouwd.


'Ik sprak nooit met hem over wat hij had gedaan. Hij was redelijk populair, omdat hij iedereen hielp. Er liepen eigenlijk altijd mensen om hem heen, daar zag je dat aan. Hij zat nooit een keer rustig ergens alleen, was altijd wel aan het ouwehoeren met iemand. Aan het adviseren, of een vriendelijk kletspraatje. En hij las zelf heel veel. Boeken, dossiers. Ik ben nooit bij hem op de cel geweest maar ik hoorde wel dat die helemaal volstond met boeken en dossiers. Ik erger me aan de discussie over zijn straf. Maar een straf is gewoon een straf. Als je die hebt uitgezeten is het toch klaar? Regels zijn voor iedereen gelijk. Laat die man met rust.'


Met medewerking van Willem Feenstra


VRIJLATING

ELEKTRONISCHE ENKELBAND EN MEDIAVERBOD

Staatssecretaris Fred Teeven maakte eind maart bekend dat Volkert van der G. op 2 mei vrij zou komen. De VVD'er had het liever anders gezien, maar het Openbaar Ministerie zag geen reden voor uitstel of afstel van de voorwaardelijke invrijheidstelling. De moordenaar van Pim Fortuyn heeft er dan tweederde van zijn 18-jarige gevangenisstraf op zitten. Uit onderzoek bleek dat hij geen psychische stoornis heeft en de kans op herhaling schat het OM laag in. Wel moet hij tot en met 2020, als zijn straf er helemaal op zit, aan een aantal voorwaarden voldoen. Zo moet Van der G., die een elektronische enkelband krijgt, zich wekelijks melden bij de reclassering en mag hij niet in Rotterdam, Haarlem en Hilversum zijn. Ook mag hij geen contact met de media of nabestaanden hebben.

VOLKERT, DE FILM DIE NIET KWAM

Al in 2008 wordt er gespeculeerd over het eerste proefverlof van Volkert van der G. Scenarioschrijver Ger Beukenkamp begint voor de Evangelische Omroep te schrijven aan de film De terugkeer van Volkert. Producent van deze telefilm is Paul Voorthuysen. Het moest een hypothetisch verhaal worden over het moment dat Van der G. voor het eerst weer vrij mag rondlopen, schrijft Beukenkamp vorige week in De Groene Amsterdammer. Wraak, vergelding en vergeving zijn de thema's van de film, waarin uiteindelijk het vonnis zou worden geveld door het gedrag van een dier. Alles stond klaar om te gaan draaien toen de EO afhaakte. Ze hadden het manuscript laten lezen door een jurist en die bleek beducht voor rechtszaken. De film was van de baan.

BETOGEN TEGEN VRIJLATING

Op initiatief van de broer van Pim Fortuyn en diens voormalige chauffeur komt er op 2 mei een demonstratie tegen de vrijlating van Van der G.


Simon Fortuyn zei na de bekendmaking van de vrijlating dat hij de dag wil 'markeren'. Hans Smolders, de ex-chauffeur, vindt dat de woede 'een kanaal moet zien te vinden'. 'Maar we moeten het waardig houden, zoals Fortuyn dat gewild zou hebben.' Veel prominenten van Leefbaar Rotterdam, een van de voormalige partijen van Fortuyn, hebben laten weten mee te lopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden