Reportage Wijnbouw Spanje

Ook voor de wijnoogst kan het té heet worden

Bodegas Torres (Miguel Torres SA), opgericht in 1870 door Jaime Torres, is een historisch wijnbouwbedrijf gevestigd in Catalonië. Torres is het grootste wijnhuis van Spanje. Beeld Eva Faché

Spanje, deze week gastland van de VN-Klimaattop, is wijnland bij uitstek. Of was. Door de droge, hete zomers wordt het steeds moeilijker in Spanje druiven te laten groeien. Bodegas Torres legt zich er niet bij neer. De wijnmaker kweekt oude druivenrassen opnieuw op, en ook hoog in de bergen worden wijngaarden aangelegd.

Onafgebroken zijgt de regen neer op de wijngaarden van de familie Torres. De wijnstokken staan als magere, verkleumde vogelverschrikkers op het land. Druiven zijn er begin december allang niet meer te bekennen; het druivensap is bezig wijn te worden in grote houten vaten.

Ja, er zijn betere dagen om het over de opwarming van de aarde te hebben dan tijdens deze stortbui. De zomers zijn hier soms zo heet en droog dat de aarde openbarst. Dan verschroeien de bladeren van de duivenplanten en drogen de druiven uit. Ze ‘verrozijnen’, in het Spaans kun je dat zo zeggen. Dat zijn de dagen die bepalen hoe de oogst zal zijn, en of het een goed wijnjaar zal worden.

Ook hier in Catalonië is het de afgelopen jaren warmer en droger geworden, weet David Carles (46), technisch directeur bij Torres. In 2012 bijvoorbeeld viel er zo weinig regen dat het water op rantsoen ging. De huishoudens en ziekenhuizen gingen voor, de industrie had het nakijken. Dat was het moment dat ze bij Torres besloten meer waterbassins aan te leggen en meer water te hergebruiken. ‘Een bodega verbruikt veel water’, zegt Carles, ‘vooral voor het spoelen van de leidingen en de wijnvaten.’

Kikkers en slangen

Een van die enorme waterbekkens ligt naast de lichtgele villa van Miguel Torres (78), de pater familias. Aan de rand staan een paar palmbomen, alsof dit een privé-oase is. Een mooi uitzicht? Torres kijkt bedenkelijk. ‘Eerst kwamen er kikkers in de vijver, die massaal aan het kwaken sloegen. Daarna hebben we slangen gehad. Tegenwoordig zien we vooral waterhoentjes. Dat is beter.’

Waterreservoir voor de droge, hete zomers Beeld Eva Faché

Geen enkel land ter wereld kent zo’n grote oppervlakte aan wijngaarden als Spanje. Sinds de Feniciërs de druiven introduceerden vanaf de overkant van de Middellandse Zee, is wijn er niet meer weg te denken. Maar tegenwoordig staat de wijnbouw onder druk. Er zijn steeds minder gebieden die het zonder bevloeiing kunnen stellen.

Volgens cijfers van het Spaanse ministerie van Landbouw nam de totale oppervlakte aan wijngaarden tussen 1980 en 2019 af van 1.725.887 naar 967.234 hectare. Alleen in de twee noordelijke en nattere regio’s Baskenland en La Rioja is het bergopwaarts gegaan met de wijnbouw. In de zuidelijke regio Andalusië is meer dan driekwart van de wijngaarden verdwenen.

Een belangrijke verklaring voor die afname is het klimaat. Door de stijgende temperaturen, de hittegolven en de langdurige droogte wordt het op sommige plekken haast onmogelijk om druiven te laten groeien. 

Druif als thermometer

‘De druivenstok is een perfecte thermometer’, aldus Miguel Torres. Als het warm is, neemt het suikergehalte in de druiven snel toe. Dat bepaalt wanneer de druivenpluk begint; te veel suikers is niet goed, dan wordt de wijn te alcoholisch. Vijftig jaar geleden duurde de oogst soms tot in november, herinnert Torres zich. Nu niet meer. Maar het probleem bij te vroeg plukken, is dat de schillen en de pitten nog niet rijp genoeg zijn. Dan wordt de wijn te bitter, of te kleurloos.

De wijnmakers van Torres – in bedrijf sinds 1870, inmiddels vijfde generatie – staan in Spanje bekend om hun bezorgdheid over de klimaatverandering. Tijdens het gesprek ontvouwt Torres senior een velletje papier. Er komt een smoezelige geologische tijdschaal tevoorschijn. Zijn vinger glijdt langs de lang vervlogen era’s. ‘Kijk, hier het Ordovicium, toen was de eerste massa-extinctie. En hier nog een, na het Devoon.’ Zo gaat Torres verder, tot hij bij het heden komt. ‘Ook nu is er een massa-extinctie gaande, maar dit keer zijn wij er zelf de oorzaak van. Mij maakt dat erg bang.’

De film van Al Gore, An Inconvenient Truth, heeft Torres de ogen geopend, verklaart hij. Sindsdien zijn er op het land van het familiebedrijf zonnepanelen verschenen en is er een biomassacentrale gebouwd. Het gewicht van de wijnflessen is met 15 procent verminderd, om zo de CO2-uitstoot bij de productie en het transport te verlagen.

Pater familias Miguel Torres, van het grootste wijnhuis in Spanje. Beeld Eva Faché

Tegelijkertijd probeert Bodegas Torres zich voor te bereiden op het leven in een warmere wereld. Er worden allerlei trucs bedacht om de ‘suikerrijping’ van de druiven te vertragen, al is het maar met een paar dagen. De wijnstokken worden bijvoorbeeld op grotere afstand van elkaar geplaatst, zodat de wind erdoorheen kan blazen. En de wijnranken worden in de warmste gebieden niet meer aan ijzerdraad gebonden, ook al wordt het dan onmogelijk om machinaal te oogsten.

Oude soorten

Uitzonderlijker is dat de familie Torres ook probeert oude druivensoorten, die haast verdwenen waren, opnieuw op te kweken. In lokale krantjes plaatst het bedrijf oproepen: wie kent een druivenstok van een onbekende soort? De specialisten van Torres reizen af naar alle uithoeken van Catalonië om de andere soorten te leren kennen.

Zo werd bijvoorbeeld in 1998 een druif ontdekt die later de moneu werd genoemd. Sinds een paar jaar wordt daar wijn van gemaakt. Josep Sabarich (48), hoofd van de oenologen bij Torres, proeft ‘m en ratelt met het gemak van een kenner: ‘Een frisse en subtiele wijn, met aroma’s van zwarte bessen, van verse pruim.’

Deze druivensoort werd onder meer geplant op een landgoed met de naam Vagevuur. Het lijkt een verwijzing naar de barre klimatologische omstandigheden die er heersen: heet en droog in de zomer. Toch zit het anders. Vroeger werden hier monniken naartoe verbannen die moesten boeten voor hun zonden.

Feit is dat de moneu-druif zeer resistent is tegen hitte en droogte. ‘Wat begon als een zoektocht naar nieuwe, bijzondere wijnen, blijkt van pas te komen in het veranderende klimaat’, zegt Sabarich opgetogen. Het kan best zijn, denk hij hardop, dat in de toekomst de merlot-druif hier is verdwenen – die kan minder goed tegen hoge temperaturen – en dat een druif als moneu ervoor in de plaats is gekomen. ‘Het zou fantastisch zijn als biodiversiteit ons die oplossing biedt.’

Want een ding mag niet gebeuren, en dat is dat de druif uit Spanje verdwijnt. ‘Wijn is heilig voor ons’, zegt Sabarich. ‘Als er met Kerstmis geen rioja of ribera op tafel staat, dan denken we in Spanje: waar doen we het allemaal voor?’

Besneeuwde toppen

De wijnstok zelf, de vitis vinifera, heeft net als andere soorten planten nog een optie nu het klimaat verandert: hij kan zich niet alleen aanpassen, maar ook migreren. Ook bij dat laatste helpt de familie Torres. Twee uur rijden naar het noorden, en je staat in de wijngaarden van de gemeente Tremp. Het mediterrane is hier uit het landschap verdwenen. Op de hellingen groeien lariksen, bomen die passen bij een koud klimaat. De wind blaast venijnig vanuit het noorden. In de verte zijn de besneeuwde toppen van de Pyreneeën te zien.

Druiven hebben precies de juiste hoeveelheid warmte en regen nodig. Beeld Eva Faché

Deze wijngaarden bevinden zich op 950 meter hoogte, vertelt Xavi Admella (59), sinds het prille begin twintig jaar geleden de wijngaardmanager ter plekke. Hij stuurt zijn terreinwagen de helling op, tot we het hele gebied overzien. Hier zijn de wijnranken nog gewoon langs ijzerdraden geleid. Er zitten ook zwarte netten aan: die worden boven de planten gespannen als het gaat hagelen.

‘In het begin verklaarde iedereen in het dorp ons voor gek’, zegt Admella. ‘De wijnbouw was hier al jaren verdwenen, en boven op de berg had niemand het ooit gewaagd een wijngaard aan te leggen. Maar nu is gebleken dat Torres een vooruitziende blik had. Ook hier merken we dat het klimaat verandert. De feiten spreken nu voor zichzelf.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden