Ook Utrecht wil een megacomplex

Na Groningen en Den Haag heeft ook Utrecht een fel debat over het tientallen miljoenen kostende plan voor een nieuwe cultuurtempel. Megalomaan project of pure noodzaak?

UTRECHT - Op de tekeningen heeft het blauwgrijze gebouw iets van een kolossaal 21ste-eeuws kasteel; een vesting van de vooruitgang, met daarin een nieuwe bibliotheek, een filmhuis en een appartementencomplex. Het moet verrijzen pal naast het Utrechtse Centraal Station op het Smakkelaarsveld, nu een bouwput gevuld met een tijdelijke fietsenstalling. De bus- en trambaan gaan dwars door het 45 meter hoge bouwwerk heen.


Maar komt het er ook? Gaat Utrecht wel of niet ruim 76 miljoen euro uitgeven aan een nieuwe bibliotheek en 'Artplex' met acht filmzalen naast het station? De gemeenteraad beslist hierover later deze maand, maar de discussie verhit nu al de gemoederen. Uitstellen van het besluit kan niet, vanwege de strakke planning van de aanleg van de bus- en trambaan aldaar.


Wethouder Victor Everhardt (D66) heeft een ontwikkelaar gevonden die in 2016 met de bouw wil beginnen. Everhardt spreekt liever van een 'mediahuis' dan van zomaar een bibliotheek. Het huidige, relatief bescheiden filmhuis 't Hoogt (3 zalen, samen ruim 200 stoelen) moet op deze locatie uitgroeien tot 'Artplex': acht filmzalen met in totaal 800 stoelen. Om de exploitatie rond te krijgen moet dit filmhuis jaarlijks zeker vier keer zo veel filmkijkers trekken als de huidige 50 duizend. 'Een ideale plek voor wonen, ontmoeting en ontspanning', zegt Everhardt. 'Jong en oud kunnen er gamen, lunchen, studeren, of een film, voorstelling of expositie bezoeken.'


Utrecht is niet de enige stad die in de economische crisis geen reden ziet megaprojecten af te blazen. In tijden van grote bezuinigingen investeert Groningen nu 71 miljoen euro in het Groninger Forum, een gebouw waarin onder meer de openbare bibliotheek, een arthousebioscoop en het stadsarchief een plek krijgen. Den Haag besloot recentelijk dat het Spuiforum er komt, kosten 181 miljoen. Het zal vanaf 2018 onderdak bieden aan het Nederlands Dans Theater, het Residentie Orkest en het Koninklijk Conservatorium.


De voorstanders van het Utrechtse plan wijzen naar Amsterdam en Almere, die goede sier maken met prachtige bibliotheken vol multimediale snufjes. 'Deze stad van kennis en cultuur kun je zo'n voorziening niet onthouden', zegt PvdA-raadslid Beerlage.


De pleitbezorgers verbijten zich over de ongelukkige geschiedenis van het project. Het plan was nog van voor de economische crisis. Een rekenfout bij de architectenselectie leidde tot veel getouwtrek en meer tijdverlies, totdat in 2009 definitief het ontwerp van bureau Rapp + Rapp werd gekozen.


Peperduur muziekgebouw

Zonder al dat geharrewar had het gebouw er misschien al bijna gestaan, denken sommigen. Tegenstanders vinden het de tijd niet zoveel geld uit te geven; het peperdure Muziekpaleis Tivoli Vredenburg (140 miljoen euro), zo'n 100 meter verderop, kampt al met tekorten voordat het is opgeleverd.


'Utrecht kan zich in deze zware tijden de luxe van dit volgende dure gebouw in het stationsgebied niet veroorloven', zegt raadslid André van Schie (VVD). 'Je gaat er voor generaties financiële verplichtingen mee aan.'


Alle ogen zijn daarom nu gericht op GroenLinks, dat nog bezig is zijn standpunt te bepalen. De stem van deze fractie kan doorslaggevend zijn. Zo'n 'laagdrempelige' bibliotheek als Amsterdam nu heeft, 'waar ook bijvoorbeeld veel allochtonen komen', spreekt raadslid Chiel Rottier aan. 'Maar moet je zo veel geld uitgeven aan die voorziening op die plek? Dat is de vraag.'


Mocht het gebouw duurder worden dan begroot, dan draait de ontwikkelaar voor de extra kosten op. Een budgetoverschrijding van tientallen miljoenen euro's zoals bij het Muziekpaleis is in elk geval onmogelijk, bezweert de wethouder. Maar de ruim 60 miljoen die de gemeente kwijt is aan het publieke deel van het gebouw, moet door bibliotheek en filmhuis worden opgebracht, instellingen die afhankelijk zijn van gemeentelijke subsidies.


Onder meer om die hogere huur te betalen, is de jaarlijkse gemeentelijke subsidie aan de Utrechtse bibliotheek al in 2007 structureel verhoogd met jaarlijks ruim 1,7 miljoen euro tot 14,4 miljoen euro per jaar. Van dit geld spaart de organisatie al voor de nieuwe inrichting en verhuizing, die ruim 16 miljoen euro gaat kosten.


'Dit is echt geen megalomaan plan', zegt directeur Ton van Vlimmeren van de Utrechtse bibliotheek tegen de tegenstanders. 'Utrecht heeft deze nieuwe multimediale bibliotheek nodig. Een plek waar mensen graag komen om zich in een niet-commerciële omgeving te informeren.' Het huidige onderkomen op de Oudegracht kampt met achterstallig onderhoud en is volgens hem te klein voor alle ambities.


Het geplande 'Artplex', door de VVD spottend 'gemeentebios' genoemd, roept nog veel meer weerstand op. Internationaal vermaard regisseur Jos Stelling, eigenaar van twee bioscopen in Utrecht voor kwaliteitsfilms, strijdt al jaren tegen het plan. Hij vreest dat dit grote filmhuis de doodsteek wordt voor zijn bioscopen. Oneerlijke concurrentie, vindt hij; Artplex krijgt jaarlijks 4 ton gemeentelijke subsidie en hij doet het allemaal op eigen kracht.


'Ik krijg er buikpijn van', zegt Stelling. 'Die zogenaamde gemeentelijke cultuurmanagers hebben het nu opeens over 'de kwetsbare film die bescherming verdient'. Dat slaat nergens op. Utrecht scoort al heel hoog bij de vertoning van artfilms en krijgt er de komende jaren bovendien meer dan genoeg nieuwe bioscoopstoelen bij.'


Bioscoopgigant Wolff heeft namelijk meer grote uitbreidingsplannen in Utrecht: na de zomer volgend jaar begint de bouw van 15 nieuwe bioscoopzalen bij de Jaarbeurs, met in totaal 3.500 stoelen; meer dan een verdubbeling van het huidige aantal. Directeur Philipp Wolff van Wolff Cinema Group denkt dat 't Hoogt alleen maar de benodigde groei zal kunnen laten zien door meer commerciële films te gaan draaien. 'Ik heb zeker begrip voor de woede van Jos Stelling. Hij zal meer last hebben van het Artplex dan wij.'


Frederike Weisner, directeur van 't Hoogt, begrijpt de kritiek niet. Zij toont de studies die concluderen dat de regio Utrecht genoeg filmliefhebbers heeft om zowel het nieuwe Artplex als de andere bioscopen te vullen. 'De films die wij draaien, zouden anders niet te zien zijn in Utrecht.'


In de commissievergadering van dinsdag moeten de fracties de knoop doorhakken: is het, met al dit gedoe, verstandig hierin in crisistijd 76 miljoen euro te steken? Oppositiepartij CDA vindt van wel. Raadslid Sander van Waveren: 'Als Utrecht nu leuke projecten voor het stationsgebied, zoals bibliotheek en filmhuis, laat vallen, hebben de Utrechters straks jaren geleden onder de bouwput, en ook nog geen mooi eindresultaat in het vooruitzicht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden