Ook puinruimer kan ROC Leiden niet redden

ROC Leiden heeft bestuursvoorzitter Jeroen Knigge ontslagen: hij heeft de financiële chaos, ontstaan door megalomane bouwprojecten en riskante deals, niet daadkrachtig genoeg aangepakt.

`Level Leiden', het ROC-gebouw bij het Centraal Station in Leiden, dat vorige zomer in gebruik is genomen. Bij de bouw ging van alles mis. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het noodlijdende ROC Leiden heeft bestuursvoorzitter Jeroen Knigge per direct ontslagen. De Raad van Toezicht verwijt puinruimer Knigge een gebrek aan daadkracht en tempo bij het redden van het ROC. Dat dreigt om te vallen als gevolg van een giftige cocktail van te grote vastgoedambities en riskante financiële deals.

Het ROC maakte het onverwachte ontslag van Knigge dinsdagochtend bekend. Hij wordt opgevolgd door Henk de Jong, de voormalig gemeentesecretaris van Amsterdam. Die moet de komende maanden proberen een oplossing te vinden voor de 'financiële molensteen' die om de nek van de mbo-instelling zit - aldus een woordvoerder van de Raad van Toezicht.

Daarmee doelt de woordvoerder op de twee imposante nieuwe gebouwen waarin het ROC zetelt: één bij het Centraal Station van Leiden en de ander bij station Leiden Lammenschans. De bouw en de financiële constructies rond deze twee onderwijspaleizen, die zijn opgeleverd in 2011 en 2013, spelen het ROC Leiden parten.

Noodkredieten

De onderwijsinstelling teert al enkele jaren op steeds verlengde noodkredieten, moest miljoenen afboeken op de waarde van de onderwijsgebouwen en spendeerde vorig jaar meer dan een miljoen euro aan het inhuren van adviseurs die het vastgoeddossier moesten vlottrekken. Dat is tot nu toe niet gelukt.

Het ROC verliet de afgelopen jaren tientallen kleinere, over de regio verspreide onderwijslocaties en ruilde die in voor twee moderne, grote panden die samen plaats bieden aan bijna 9.000 studenten. Om die panden te kunnen realiseren, stapte het ROC in een publiek-private samenwerking met het vastgoedbedrijf Green Real Estate van textielondernemer Jan Zeeman, van winkelketen Zeeman. De deal werd gefinancierd door de Bank Nederlandse Gemeenten, een groot voorstander van publiek-private samenwerking.

Het idee was als volgt. Het ROC Leiden bouwde op eigen kosten een futuristisch mintgroen gebouw bij Lammenschans en verkocht dat direct na de oplevering aan Green Real Estate. Daarbij werd vastgelegd dat het ROC het pand twintig jaar later, in 2031, voor ongeveer evenveel geld verplicht zou terugkopen. In de tussentijd betaalt het ROC jaarlijks circa 3 miljoen euro huur.

Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Wellness resort

Voor het nieuwe gebouw bij het Centraal Station - een opvallende glazen doos waarin ook een hotel, een restaurant, een wellness resort en een revalidatiehotel huizen - gold een vergelijkbare deal. Ook dit werd doorverkocht aan Green Real Estate, ook hier betaalt het ROC huur. Terugkopen kan op termijn, maar het hoeft niet.

Bij de bouw van dit tweede gebouw, dat 'Level Leiden' heet en volgens de website een 'herkenbare landmark' is, ging van alles mis. Zo wist het ROC Leiden niet wat het aan moest met de supermarkt en de parkeergarage die in het pand zaten, zeker toen bleek dat de garage geen strepen en verlichting had en de supermarkt zonder stroom zat.

Ook bleek het gebouw - in eerste instantie toch bedoeld als school - bij oplevering helemaal niet geschikt om onderwijs te geven. En dus kwamen er fikse verbouwingen, waardoor de docenten de eerste maanden maar moeilijk les konden geven en de financiële tekorten opliepen.

Tot overmaat van ramp heeft het ROC als onderdeel van de vastgoeddeal ook nog beleggingen op een geblokkeerde rekening staan bij de Bank Nederlandse Gemeenten. Dat geld moest daar groeien om later het gebouw bij Lammenschans terug te kunnen kopen. De rendementen zijn bij het sluiten van de deal echter veel te hoog ingeschat. Ook sloot het ROC derivatencontracten die nu voor 1,6 miljoen euro onder water staan.

Onderzoek

Het Ministerie van Onderwijs - extra alert na het drama met scholenkoepel Amarantis enkele jaren geleden - doet nu onderzoek naar de vastgoeddeal en kijkt daarbij ook naar mogelijke fraude of belangenverstrengeling rond de financiering. Ook de Onderwijsinspectie heeft het ROC Leiden in het vizier. Sinds juli 2012 staat de instelling onder verscherpt toezicht en op dit moment onderzoekt de inspectie het bestuurlijk handelen van de instelling.

De nu weggestuurde Jeroen Knigge was niet verantwoordelijk voor het giftige pakket aan vastgoedverplichtingen en de daarmee samenhangende leningen en beleggingen. Hij erfde het in juli 2010, toen hij Jacques van Gaal opvolgde als collegevoorzitter. Eerder dit jaar noemde hij de deals in een interview met het Onderwijsblad 'van de ratten besnuffeld'.

'Voor wie het echt frustrerend is, en dat vind ik oprecht', zei Knigge, 'is voor de mensen die hier elke dag keihard werken om het onderwijs te verbeteren. En die het gevoel hebben dat ze afgeknepen worden omdat wij allemaal van die mooie vastgoedplannen hadden met elkaar.'

Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Verrassing

De onlangs deels vernieuwde Raad van Toezicht neemt het Knigge nu kwalijk dat hij niet daadkrachtig heeft gehandeld. 'De feiten zijn dezelfde als voordat Knigge aantrad', zegt een woordvoerder. 'En dat is precies het punt. De problemen die er al jaren liggen, zijn nog steeds niet opgelost. Er moet wat gebeuren, anders blijft deze molensteen om de nek van het ROC hangen, en blijven de financiële problemen het onderwijs negatief beïnvloeden.'

Knigge herkent zich er niet in. In een verklaring van zijn advocaat staat dat het ontslag voor Knigge gisteren als een verrassing kwam. Hij zou de problemen met de vastgoedconstructies zelf aan de orde hebben gesteld bij de Raad van Toezicht en de Minister van Onderwijs en 'hij heeft als eerste met voortvarendheid die stappen gezet die nodig waren om de kwesties op te lossen en de schade aan ROC Leiden te beperken'.

Knigge overweegt nu naar de rechter te stappen wegens de 'onzorgvuldige gang van zaken rond de aangekondigde beëindiging van zijn arbeidsovereenkomst'.

Verscherpt toezicht

Mbo-instellingen komen vaker in het nieuws wegens financieel wanbeleid en foute vastgoedtransacties. Het bekendste voorbeeld is de Amarantis Onderwijsgroep, een groep van 60 scholen met circa 30 duizend leerlingen die in 2012 werd opgesplitst in vijf afzonderlijke scholen.

Ook nu zit een aantal mbo-instellingen in de problemen. Eerder dit jaar schreef de Minister van Onderwijs in een brief aan de Tweede Kamer dat er zes scholen wegens hun financiële positie onder verscherpt toezicht van de Inspectie staan: ROC Leiden, Landstede, Zadkine, ROC Top, MBO Amersfoort, MBO Utrecht en Berechja.

MBO Amersfoort en MBO Utrecht staan inmiddels niet meer onder toezicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden