Ook opa lust wel een Breezer

Ouderen en jongeren hebben inmiddels vrijwel dezelfde denkbeelden en gedragingen, stelt Paul Schnabel. Ze autoritair corrigeren helpt niet meer...

De Breezer is een lichtelijk pervers drankje. Door een limonade-achtige mixdrank te ontwikkelen, probeerde de drankenindustrie de jeugd doelbewust aan de alcohol te krijgen. In die opzet is zij glansrijk geslaagd.

Inmiddels zijn de Bacardi Breezer en de Smirnoff Icer over hun hoogtepunt heen, maar jongeren schakelen over op 'gewone' dranken als bier en wijn. Van alle kinderen tussen de 12 en 14 jaar heeft 58 procent ervaring met alcohol.

Deze week sprak het kabinet over de 'alcoholbrief', waarin onder meer een prijsverhoging voor Breezers werd aangekondigd. Dat is niet zo maar een maatregel, zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. De tijd van vrijheid-blijheid is voorbij .

De afgelopen dertig jaar hebben jongeren steeds meer elementen uit de wereld van volwassenen overgenomen. Op steeds jongere leeftijd begonnen zij aan drugs en drank. De overheid probeert nu in te grijpen, omdat te veel jongeren experimenteren met zaken waar ze nog niet aan toe zijn.

Schnabel: 'Er is terecht zorg over het hoge drankgebruik onder de jeugd, over drugsgebruik, maar ook over vetzucht. Jongeren lopen gezondheidsrisico's die ze niet kunnen overzien. Ik verwacht dat de overheid op deze terreinen steeds strenger zal reguleren. Dat kun je wel zedenprekerij noemen, maar als je je op jonge leeftijd ongezonde gewoonten eigen maakt, is het heel moeilijk om daar later nog iets aan te doen. '

De socioloog Schnabel sprak vorige week aan de Educatieve Faculteit Amsterdam (een samenwerkingsverband van universiteit en hogescholen) de Kohnstammlezing uit, genoemd naar de pedagoog, filosoof en natuurkundige Philip Kohnstamm (1875-1951). In zijn rede stelde Schnabel dat de generatiekloof is verdwenen. Jongeren hebben 'volwassen' gewoonten overgenomen - seks, drank, drugs, werken - terwijl volwassenen juist kiezen voor een jeugdige levensstijl.

Niet alleen in kleding, maar ook in houding. Ooit stond volwassen zijn voor het maken van definitieve keuzes, voor een carrière en een partner. Maar moderne volwassenen zijn doodsbenauwd om vast te roesten. Tot op hoge leeftijd moet het leven een avontuur blijven.

Ouders mogen zich dan wel jong voordoen, maar er wordt heel wat ruzie gemaakt tussen ouders en pubers. Klopt het beeld van een verdwenen generatiekloof wel?

'Ruzies over dingen als op tijd thuis komen zullen waarschijnlijk nooit verdwijnen. Maar dertig jaar geleden was het nog heel normaal om ruzie te maken over kledingstijl of haardracht. Dat komt nauwelijks meer voor. Ouders hebben zelf hun eigen jeugdcultuur meegemaakt, en denken: het ziet er niet uit, maar het gaat vanzelf over. Alleen met piercings en tattoo's hebben ze moeite. Misschien niet eens omdat ze het lelijk vinden, maar omdat het definitief is, vooral een tattoo.

'Maar ik doelde eigenlijk op iets anders: er is geen strijd meer over normen. In de jaren zestig dachten ouderen dat zij de wijsheid in pacht hadden, terwijl jongeren zeiden: dat is oude koek. Tegenwoordig zie je bijna geen generatieverschillen meer in opvattingen. Om een voorbeeld te geven: dertig jaar geleden werd de vraag gesteld of je buitenparlementaire actie mocht voeren om je zin te krijgen. Ouderen vonden in meerderheid van niet, jongeren van wel. Tegenwoordig zijn alle generaties van mening dat actievoeren mag.'

In de jaren zeventig was ongehuwd samenwonen nog een potentiële splijtzwam in gezinnen. Tegenwoordig gaan 70-plussers nog samenwonen. 'Seksualiteit was dertig jaar geleden een kernprobleem. Het is fascinerend hoe dat helemaal verdwenen is. Gemiddeld hebben jongeren tussen hun 16de en 17de voor de eerste keer seks. Van deze groep mag 67 procent samen slapen met zijn of haar vaste vriendje of vriendinnetje bij de ouders thuis. Ik denk niet dat ouders hierover staan te juichen, maar ze accepteren het als een fact of life.

'In de Verenigde Staten is het heel anders. Amerikaanse ouders verbieden meestal samen slapen. Daarom wordt er zo veel gerommeld op de achterbank van de auto, in de garage of op feestjes. Volgens mij is de Nederlandse aanpak verstandiger. In elk geval heeft Nederland veel minder tienerzwangerschappen en abortussen dan landen als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.'

Zijn volwassenen nog wel volwassen?

'Op foto's van het Ajaxstadion in 1955 ziet iedereen er heel ouwelijk uit. Hoeden, witte overhemden, dassen. Destijds wilde je snel volwassen worden, dan werd je niet meer vernederd en was je baas over je eigen leven. Tegenwoordig wil iedereen jong blijven.

'Jan Wolkers was vroeger een ruige beer, die bijna gevaarlijk werd gevonden. Tegenwoordig zit hij met Karina in talkshows. Hij praat nog steeds over dezelfde dingen als vroeger, maar nu is hij een teddybeer die jongensjackjes draagt. Voor jongeren is het geen probleem dat hij hun opa zou kunnen zijn.'

Maar zal er genoeg geld zijn voor ouderen? Zijn jongeren wel bereid voor ouderen te betalen, als de kosten van de vergrijzing oplopen?

'In Nederland wordt altijd gedacht dat jongeren niet meer voor ouderen willen betalen. In de Verenigde Staten, waar de bevolking grote invloed heeft op de lokale belastingen, zie je juist het omgekeerde: ouderen willen niet voor jongeren betalen. Maar ik geloof dat het draagvlak voor ouderenvoorzieningen als de AOW in Nederland nog heel groot is.'

In zijn Kohnstammlezing wilde Schnabel nu eens geen aandacht besteden aan jeugdige delinquenten, aan probleemjongeren of aan de falende jeugdzorg. Hij wilde juist de gemiddelde jongere in kaart brengen. Dat die opgroeit in ongekende welvaart, is een cliché, maar toch verrassen de cijfers nog enigszins. Slechts 10 procent van de paren met kinderen heeft een flat, 72 procent bezit een koopwoning. Over aandacht hebben kinderen ook al niet te klagen: 80 procent van de gezinnen heeft één of twee kinderen.

De meeste kinderen noemen zichzelf dan ook gelukkig (67 procent) of erg gelukkig (26 procent). Toch lijkt het proces van steeds verder gaande vrijheid en zelfontplooiing ook op grenzen te stuiten. Kunnen jongeren de enorme vrijheid wel aan? Is er geen samenleving ontstaan die vooral geschikt is voor de winnaars, de kinderen die, door aanleg of opvoeding, voldoende zelfbeheersing en discipline hebben? Klinkt daarom zo vaak de neoconservatieve roep om meer strengheid en regulering?

Schnabel: 'Er is zeker geen sprake van een algeheel maatschappelijk conservatisme, als je bijvoorbeeld kijkt naar de opvattingen over seksualiteit. In onze onderzoeken zien we inderdaad een sterk verlangen naar geborgenheid, naar een collectief gevoel. Maar de roep om normen en waarden is altijd voor anderen bedoeld. Zelf kunnen we heel goed met de vrijheid omgaan, maar die anderen, die moeten nodig gecorrigeerd worden. Dat maakt het nogal k r a ch t e l o o s .

'Ik geloof dat er wel een probleem ligt. De samenleving is erg ingericht op mensen die de vrijheid goed aankunnen. De socioloog Norbert Elias beschreef hoe de westerse wereld een ontwikkeling doormaakte van Fremdzwang naar Selbstzwang. Zeker voor jongeren is dat moeilijk.

'Denk aan het studiehuis. Hoeveel scholieren kunnen uit zichzelf zo veel discipline opbrengen? Bovendien bestaat de Nederlandse jeugd inmiddels voor 15 procent uit allochtonen. Die groepen hebben het Nederlandse proces van civilisatie, dat Elias beschreef, helemaal niet meegemaakt. Voor hen is het extra moeilijk, maar zij zijn zeker niet de enigen.'

Wat is de oplossing? Moeten ouders iets van hun oude autoriteit herwinnen?

'Ouders willen helemaal niet autoritair zijn. Vroeger was dat anders. Ik sprak met een van de kleinkinderen van Kohnstamm, de man naar wie de lezing is vernoemd. Hij beschreef zijn opa met warmte, maar wel als iemand op afstand. Hij zat meestal in zijn studeerkamer, en liet zich soms zien.

'De positie van de vader was vroeger onaantastbaar. Tegenwoordig beschouwen ouders hun kinderen als gelijkwaardig. Ze willen ze opvoeden tot zelfstandigheid. Kinderen krijgen inspraak en hun individualiteit wordt serieus genomen. Dan kun je niet opeens de ouderwetse autoriteit herstellen, als er problemen zijn. Zo werkt dat gewoon niet.

'Ik zie meer in regulering, in een beleid dat slechte gewoonten probeert te beïnvloeden. Daar wordt vaak ten onrechte cynisch over gedaan, als zou het nooit effectief zijn. Maar de strijd tegen het roken is wel degelijk effectief gebleken.

'Neem de journalistiek. In de strips van Ollie B. Bommel wordt de journalist Argus steevast afgebeeld met een shaggie. Tegenwoordig mag je op krantenredacties niet meer roken. Gedrag is wel degelijk te veranderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden