InterviewSharon Dijksma

‘Ook na corona wordt het openbaar vervoersysteem nooit meer zoals het was.’ En Sharon Dijksma vindt dat prima

‘Bij een crisis als deze zie je hoe iedereen op de overheid leunt.’Beeld Kiki Groot

Commerciële partijen in het openbaar vervoer kunnen niet meer voldoen aan hun verplichtingen. De Vervoerregio Amsterdam (VRA) gaat nu financieel bijdragen aan het verduurzamen van hun busvloot. Het einde van de marktwerking? Sharon Dijksma, voorzitter van de Vervoerregio Amsterdam: ‘Ik ben altijd voorstander geweest van grote overheidsbemoeienis.’

Hoe een crisis toch nog een lichtpuntje oplevert. ‘We hebben nu eigenlijk een sociaaldemocratisch kabinet’, lacht de Amsterdamse wethouder Sharon Dijksma (PvdA) de dagelijkse problemen voor even weg. Want: de overheid treedt overal op als redder in de nood, pompt miljarden in bedrijven – iedereen valt terug op de overheid. Dat de marktwerking zo zijn grenzen heeft, is nu wel heel zichtbaar.

Het openbaar vervoer is eigenlijk geen echte markt, want het kan nooit zonder overheidssteun.  Maar dit is het beeld: treinen, bussen, trams en metro’s, zowel van de overheid als van commerciële vervoerders, rijden met nog niet de helft van de normale aantallen reizigers. Er moeten bakken overheidsgeld bij om ov-bedrijven en de dienstverlening aan het publiek overeind te houden.

Toezeggingen, neergelegd in tot in details uitgewerkte concessies, kunnen door commerciële partijen niet worden waargemaakt. Aan de dienstregeling mag niet worden getornd, maar achterblijvende inkomsten maken het onmogelijk om bijvoorbeeld te investeren in de ‘vergroening’ van het materieel.

‘Vitaal’ heet de ov-sector te zijn, net als het onderwijs en de zorg, maar de instantie achter die kwalificatie – de overheid dus – heeft commerciële partijen een deel van de verantwoordelijkheid toegewezen. Hoe kwetsbaar het systeem is blijkt nu.

Sharon Dijksma, behalve wethouder in Amsterdam ook voorzitter van de Vervoerregio Amsterdam (VRA), vindt niet dat de overheid nu ‘op de handen kan gaan zitten’. Vandaag maakt de regio extra investeringen in het openbaar vervoer bekend. De overheden schaffen zelf emissievrije bussen aan om zo de kapitaallasten van de commerciële vervoersbedrijven te verlichten. In de kern kunnen die investeringen worden gezien als het failliet van de marktwerking.

Of is dat te zwaar aangezet?

‘Het openbaar vervoer wordt in deze pandemie gigantisch hard geraakt. Ik krijg wekelijks updates over de cijfers van ons eigen vervoersbedrijf GVB. We zitten nog niet op de helft van het aantallen reizigers van wat we vorig jaar rond deze tijd hadden. Voor commerciële vervoersbedrijven is dat niet vol te houden. Die zijn voor de helft afhankelijk van reizigersopbrengsten. Het is noodzakelijk dat de vitale functie met hulp van overheden, het Rijk voorop, overeind wordt gehouden.’

In feite gaat u nu taken overnemen van commerciële partijen. U gaat zelf emissievrije bussen kopen of leasen om die bedrijven financieel te ontlasten. Wat is er dan nog over van marktwerking?

‘Met name in het streekvervoer zijn de marges altijd superklein geweest, en nog. Vervoersbedrijven hebben nu eigenlijk niets om op terug te vallen. Als wij die zorgen iets kunnen verlichten, is dat een goede zaak. Ze hebben gewoon geen geld meer voor verduurzaming van het wagenpark – maar die verduurzaming willen we wel met zijn allen. Dan moet je als overheid je verantwoordelijkheid nemen.’

Over verantwoordelijkheid gesproken: de bedrijven moeten een volledige dienstregeling rijden, ze zien hun inkomsten dramatisch inzakken. Het Rijk heeft 1,5 miljard euro steun voor dit jaar toegezegd. Er is nog steeds geen cent uitgekeerd. Is dat verantwoordelijkheid nemen?

‘Het kabinet wil van Brussel weten of deze vorm van staatssteun geoorloofd is. Ik zeg er niks over. We zijn nu als decentrale overheden met al dan niet eigen vervoersbedrijven en de commerciële partijen ook weer in onderhandeling met het kabinet over volgend jaar. Dit gebeurt in beslotenheid, dus ik zwijg.’

Hoe dan ook is zichtbaar geworden dat openbaar vervoer als publieke voorziening zo belangrijk wordt geacht dat de overheid eigenlijk weer het heft in handen neemt. Dat is precies wat u en uw partij altijd hebben gewild, toch?

‘Voor mij is marktwerking geen fetisj. Ik ben altijd voorstander geweest van grote overheidsbemoeienis, dat kan ik niet ontkennen. Bij een crisis als deze zie je hoe iedereen op de overheid leunt. Wat voor modellen je ook hanteert: om voor de reiziger het beste product neer te zetten – en dáár gaat het om – zullen we het over een andere boeg moeten gooien. Ook na de coronatijd. Meer samenwerking tussen overheden en bedrijven is noodzakelijk.’

Als er nu concessies vrijkomen, schrijven bedrijven zich daarvoor vaak niet eens in, zo ernstig is de financiële situatie. Waarom investeert de Vervoerregio Amsterdam in de emissievrije busvloot terwijl de dagelijkse problemen al niet te overzien zijn?

‘Aan de coronacrisis zal een einde komen. Die andere waar we middenin zitten – de klimaatcrisis – lost zich echt niet vanzelf op. We hebben doelen gesteld waar iedereen het over eens is. Het blijft ook niet alleen bij dat kopen of leasen van bussen. We stoppen geld in spitsmijden zodat bedrijven misschien minder materieel kunnen inzetten tijdens die uren, we stoppen geld in het experimenteren met bussen op biodiesel, zeg maar frituurvet, en nog veel meer.’

De commerciële vervoersbedrijven hebben aandeelhouders. Die denken in termen van zo min mogelijk kosten, zo hoog mogelijke opbrengst. Ze zijn zeker ingenomen met u nu u hun kapitaallasten verlicht?

‘Ik denk niet in dit soort termen. Openbaar vervoer is een functie die noodzakelijk is voor de hele samenleving. Het herwaarderen van die publieke functie, daarmee liefdevoller omgaan, dat is mij wel wat waard.’

Lees ook: 

Overheid komt armlastige ov-bedrijven te hulp met aankoop duurzame bussen
De Vervoerregio Amsterdam gaat fors extra investeren in het mobiliteitsbeleid. Een ‘coronapakket’ moet het kwakkelende openbaar vervoer een impuls te geven. Nu commerciële vervoersbedrijven op omvallen staan, neemt de overheid weer het heft in handen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden