Ook maar een partij, net als alle andere

Vervolg van pagina 3.

Bij de laatste Kamerverkiezingen, in 2010, zakte het CDA in Oirschot van 46 naar 26 procent, de VVD steeg van 12 naar 19 procent, de PVV van 5 naar 16 procent en de linkse partijen haalden ongeveer 30 procent. De VVD deed het goed in heel Brabant, een economisch sterke provincie waar hard wordt gewerkt en goed verdiend. Het verhaal van de liberalen is populair bij ambitieuze, individualistische burgers. 'De VVD heeft consequent de boodschap van eigen verantwoordelijkheid gebracht. Dat spreekt veel mensen aan', denkt Willy Evers (45), VVD-wethouder van Oirschot.


Aan Evers zelf is goed te zien hoe de oude scheidslijnen zijn vervaagd. Met zijn colbert en spijkerbroek, warrige kapsel en ringetje door zijn oor heeft hij niets van de stereotype VVD'er van weleer. Oorspronkelijk komt hij uit de zorg. 'Daar was het helemaal niet gebruikelijk om voor de VVD te zijn. Maar ik vind dat je ook in de zorg van de kracht van mensen uit moet gaan. Ook zieke mensen hebben een gezond deel', zegt hij. Als wethouder van Sociale Zaken vindt hij overigens wel dat het kabinet-Rutte 'te veel en te snel' bezuinigt op allerlei sociale voorzieningen.


Hoewel je in Oirschot nauwelijks allochtonen tegenkomt, scoorde ook de PVV goed. 'Hier in de fabriek hebben ook mensen PVV gestemd', zegt René Meeuwissen, lokaal voorzitter van de VVD en directeur van De Meeuw, producent van prefabbedrijfshuisvesting. 'Die zeiden tegen hun allochtone collega's: het zal niet lang meer duren met jullie. Ik kan dat niet begrijpen. Als ze nou ruzie zouden hebben, zou ik het nog snappen, maar er zijn nooit problemen in de fabriek.'


Extra hard getroffen

Anders dan vroeger stemmen mensen niet meer op een partij omdat ze tot een bepaalde klasse, stand of sociale of religieuze groep behoren. Daardoor kunnen partijen niet meer rekenen op een trouwe achterban. Dat geldt niet alleen voor het CDA, maar ook voor de PvdA, ook voor de VVD. 'Tegenwoordig hoort bijna iedereen bij de seculiere middenklasse', zegt politicoloog Van Holsteyn. 'De VVD had dus eigenlijk al decennia de grootste partij kunnen zijn. Vanuit dat perspectief doen ze het helemaal niet zo geweldig. Met 31 zetels zijn ze maar een klein partijtje.' Niet zo heel lang geleden leek de VVD te worden leeggezogen door Rita Verdonk. En hoe robuust is de PVV, de partij die van één man afhankelijk lijkt.


Maar het CDA wordt extra hard getroffen door deze ontwikkeling. Door het stemmenverlies is ze uit het centrum van de macht verdreven. Daardoor heeft ze ook haar traditionele functie verloren, als brug tussen links en rechts, als baken van continuïteit en stabiliteit, een natuurlijke keuze voor elke burger die geen gekke dingen wilde. Tegenwoordig is het CDA 'ook maar een partij', net als alle andere.


In een veranderlijk landschap kan een verpletterende nederlaag echter worden gevolgd door een miraculeuze comeback. Op 1 mei 2002 stond het CDA in de peilingen op 29 zetels. De 'herbronning' in de oppositie leek niets op te leveren, evenmin als het aantreden van de nieuwe leider Balkenende. Toen werd Pim Fortuyn vermoord. Op 15 mei haalde het CDA 44 zetels, als enige partij die Fortuyn niet had verketterd.


Het tweede kabinet-Balkenende was lange tijd uiterst impopulair. Maar voor de verkiezingen van 2006 trok de economie aan, maakte PvdA-leider Bos een campagneblunder met de AOW en maakte VVD-concurrent Zalm een zwakke indruk. Het CDA verloor weliswaar drie zetels, maar bleef moeiteloos de grootste partij.


In 2010 kwam aan de periode van electorale voorspoed een einde. Partijleider Balkenende zou zijn uiterste houdbaarheidsdatum hebben overschreden. Die verklaring is een beetje onrechtvaardig, vindt Van Holsteyn. Balkenende voerde zeker geen vlekkeloze campagne, maar belangrijker was dat het CDA geen eigen verhaal meer had. 'Balkenende streed met de VVD over de vraag wie het beste kon bezuinigen, met de PVV wie het strengste voor moslims was. Dan speel je twee uitwedstrijden', zegt hij.


Doodlopende weg

Vandaag congresseert het CDA over zijn nieuwe verhaal. Ruim tevoren ontstond al rumoer over het discussiestuk dat het Strategisch Beraad heeft voorbereid. Sommige CDA'ers vreesden dat de partij een 'ruk naar links' zou maken. Uit kiezersanalyses blijkt inderdaad dat de partij niet te veel naar links moet opschuiven. Dan lopen rechtse kiezers weg, terwijl het CDA nauwelijks aantrekkelijk is voor mensen die op de PvdA of een andere linkse partij stemmen.


Anderzijds is de keuze voor een rechts-conservatieve koers een doodlopende weg, menen politicologen. In economisch opzicht wordt de rechterkant al bezet door de VVD, die op dat front moeilijk is te verslaan. Bovendien is het CDA, als voorvechter van de verzorgingsstaat, nooit een conservatieve partij geweest. Bij zo'n koers zouden de christen-democraten breken met hun eigen erfgoed.


Het CDA staat voor een verstandig financieel beleid en ondernemerschap, maar ook voor solidariteit, vindt Mari van de Ven, voorzitter van de afdeling Oirschot. 'Het CDA moet de verbinding centraal stellen', vindt ook Piet Machielsen, CDA-wethouder in Oirschot. 'Daar ligt het verschil met de VVD, die individualistischer is.'


De overheid moet zich bescheiden opstellen, stelt Machielsen, maar wel de gemeenschapszin bevorderen. 'De afgelopen decennia hebben we een tegenstrijdige ontwikkeling gezien. Mensen werden steeds beter opgeleid, maar tegelijkertijd werd tegen ze gezegd: de gemeente knapt het wel op.' Het CDA kiest niet voor de markt of de staat, maar voor de samenleving, bijvoorbeeld door het verenigingsleven te subsidiëren of de leefbaarheid in de dorpskernen te bevorderen.


Voor een partij die de verbinding centraal stelt, is de samenwerking met de PVV minder gelukkig, zegt hij. 'Dat merk ik hier op straat. Als Wilders weer eens iets heeft gezegd, word ik daar over aangesproken. Dan moet ik zeggen: tja, het is toch eigenlijk te gek voor woorden. Maar je zit wel in een coalitie die door de PVV wordt gedoogd. Zo ontstaat het beeld van een CDA dat van twee walletjes eet. Het CDA is een partij die er samen uit wil komen, de PVV heeft dat helemaal niet', aldus Machielsen.


Op sociaal-cultureel gebied spreekt het Strategisch Beraad over 'neigingen die het CDA afkeurt, zoals de zucht naar geld, de gemakkelijke keuze voor gemak en genot, niksigheid en platheid, ophitsing en het zaaien van verdeeldheid'. Een opsomming van zeer uiteenlopende zaken, die niet speciaal links of rechts zijn, die je voor het gemak conservatief zou kunnen noemen en die veel Nederlanders kan aanspreken.


Van oorsprong christelijke ideeën kunnen worden vertaald op een manier die ook voor niet-gelovigen aantrekkelijk is. Dat is geen hersenschim: bij de verkiezingen van 2006 was 30 procent van de CDA-stemmers niet christelijk. Jan Peter Balkenende, schoolvoorbeeld van de gereformeerde politicus, trok meer ongelovigen dan de veel neutraler overkomende Ruud Lubbers in de jaren tachtig.


Gemakkelijk zal het niet worden, als christelijke partij in een land waar de kerken leeg lopen. Dat beseffen ook Mari van de Ven en Piet Machielsen. Toch zijn ze weer optimistisch. 'De afgelopen jaren hebben we wel momenten gehad, dat we dachten: nou blijven er wel heel veel stoelen leeg. Maar vorige week was ik in Oisterwijk bij de nieuwjaarsreceptie van het CDA Brabant, waar ook voorzitter Peetoom was. Daar was de stemming: we gaan de partij weer opbouwen, we kiezen voor nieuwe mensen en een nieuwe koers.'


Economisch gematigd rechts, cultureel conservatief, het is een beetje de sfeer van Oirschot, een Brabants dorp dat meedoet met de globalisering maar ook gehecht is aan traditie en een zekere orde. 'We zijn een beetje conservatief, we houden van stabiliteit, met weinig uitschieters. Daarom stemmen we CDA', zegt Hans Franssen (63), die met zijn vrouw de Sint-Petruskerk uitkomt. 'En misschien een beetje uit nostalgie.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden