Ook in directiekamer wordt gesnoeid

Het loonoffer is terug van weggeweest. Net als begin jaren tachtig en negentig leveren personeelsleden weer salaris in als laatste reddingsmiddel bij massa-ontslagen....

De vier directieleden en acht commissarissen van de luchtvaartmaatschappij KLM moeten het de komende maanden met wat minder spaarcenten doen. Tot april volgend jaar gaat hun salaris met 15 procent omlaag. Hierdoor loopt bestuursvoorzitter L. van Wijk ongeveer 150 duizend gulden mis. Ook de topmanagers van KLM leveren 7 procent in.

Met dergelijke loonoffers probeert de KLM-top het bedrijf van de ondergang te redden en het ontslag van 2500 mensen te verzachten. Tevens geeft het bestuur hiermee een duidelijk signaal aan het lagere personeel: ook zij moeten een deel van hun inkomen afstaan om de schade te beperken. Bij KLM overleggen de vakbonden nog over hoeveel de lagere echelons moeten opofferen. Misschien vervalt een deel van hun dertiende maand.

'Dit soort loonoffers zijn niet nieuw', zegt W. Waleson, CAO-coördinator en hoofdbestuurder bij FNV Bondgenoten. 'Wel nieuw is dat topbestuurders van grote bedrijven hun eigen salarissen verlagen.' Al decennialang wordt het loonoffer in allerlei vormen, maar zelden deze, toegepast bij organisaties op de rand van faillissement.

Vooral tijdens de economische malaise van begin jaren tachtig en negentig was de maatregel populair, maar dan aan de onderkant van het bedrijf. De Bijenkorf en Hema, bijvoorbeeld, zouden het zonder dit reddingsmiddel heel moeilijk hebben gekregen. Bij Fokker en DAF, daarentegen, waren loonoffers begin jaren negentig veel minder succesvol.

Afgelopen maanden dook de term loonoffer weer op. Niet alleen bij KLM, maar ook bij Transavia, Martin Air en Lufthansa is overwogen te snijden in de salarissen. Verder bevriezen de topmanagers van Philips, ABN Amro en Akzo Nobel voorlopig hun salaris. Een symbolische geste, die ook andere bedrijven overwegen.

Computerfabrikant Hewlett Packard ging veel verder. Van juli tot en met oktober moesten wereldwijd alle personeelsleden, inclusief de top, 10 procent loon afstaan. Hiermee kon Hewlett Packard een groot deel van de bezuinigingen financieren. Ongeveer 90 procent van de werknemers had zich via intranet spontaan aangemeld voor deze flinke opoffering.

Financiering sociaal plan

Ook bij KPN hebben de eerste vrijwilligers zich via email gemeld. De vakbonden eisen dat de top van het telecombedrijf een deel van het salaris inlevert om een sociaal plan te financieren voor de 4800 ontslagen die zullen vallen. De directie lijkt bereid dit te doen, op voorwaarde dat de rest van het bedrijf ook over de brug komt.

'Het is solidair als de top inlevert, maar het zet niet veel zoden aan de dijk. Er wordt niet veel mee bespaard', zegt W. Zonnenberg, senior consultant bij Hay Group. 'Pas als het totale personeel een jaar lang 15 procent afstaat, praat je over aanzienlijke bedragen.' Een loonoffer is pas aan de orde nadat alle andere mogelijkheden zijn uitgeput. 'De maatregel komt pas na personeelstops, het lozen van flexibele en oudere krachten en werktijdverkortingen', weet K. Tijdens van het Amsterdamse Insituut voor Arbeidstudies (AIAS).

Het succes van een loonoffer hangt af van de situatie waarin het wordt toegepast. De noodgreep werkt het beste als tijdelijke oplossing, niet als lange termijn strategie. Een loonoffer is nuttig om een korte conjuncturele dip door te komen. Als een bedrijf bij economische tegenspoed te snel zijn personeelsbestand saneert, snijdt het zichzelf misschien in de vingers.

Het is duur en tijdrovend die mensen weer terug te halen, zodra het weer beter gaat. 'Zeker gezien de krapte op de arbeidsmarkt door de vergrijzing, is een loonoffer niet per se een slecht idee', denkt Jean Paul Vosse van de Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (OSA).

Bij een bedrijf dat 'chronisch ziek' is, werkt het loonoffer echter niet. 'Met deze ingreep blijft het bedrijf drijven, maar komt het niet aan de kant', signaleert professor W. Buitelaar, hoogleraar bedrijfsorganisatie en arbeidsverhoudigen aan de Universiteit van Amsterdam. 'Bij Fokker, bijvoorbeeld, heeft deze maatregel de ondergang vertraagd, maar niet verijdeld.'

Moeilijk te verkopen

Hetzelfde gold voor de Nederlandse textielsector eind jaren zeventig, begin tachtig. 'Daar zijn de problemen niet duurzaam opgelost met het loonoffer. De werkgelegenheid is er uiteindelijk niet mee behouden', stelt Waleson van FNV Bondgenoten. 'Loonkosten maken meestal maar een klein deel uit van de totale uitgaven van een bedrijf. Dus structurele problemen los je er nooit mee op.'

Een ander nadeel van het loonoffer is dat het moeilijk te verkopen blijkt aan vakbonden en personeel. 'Deze boodschap moet men heel overtuigend brengen', zegt Vosse van de OSA. 'Liefst met goede uitleg over hoe men weer probleemloos terugkomt naar de oude situatie. Werknemers moeten weten dat hun loonoffer zin heeft, anders voelen ze zich bekocht. Zo'n grap kunnen werkgevers maar één keer uithalen.'

Een loonoffer kan ook slecht zijn voor de motivatie van het personeel. 'Het zaait paniek en kan een negatief imago geven aan het bedrijf of de sector als geheel', denkt Waleson van FNV Bondgenoten. Uit onderzoek blijkt dat de meest getalenteerde krachten, meestal het snelst weg zijn als hun salaris daalt.

Maar een loonoffer kan ook extremere gevolgen hebben. 'Als één bedrijf een loonoffer vraagt, zullen andere werkgevers in dezelfde sector dat ook willen', stelt Tijdens van het Amsterdamse Insituut voor Arbeidstudies. 'Op grote schaal kan het loonoffer vreselijke gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor de detailhandel. Die stort in elkaar, als mensen hun hypotheken niet meer kunnen betalen omdat er 5 procent van hun loon afgaat.'

Ondanks alle nadelen van een loonoffer door het lagere kader zijn de genoemde arbeidsdeskundigen het over één ding eens: de top kan wel inleveren. Vooral nu. Want het gat tussen de salarissen van bestuurders en de rest van het personeel is anno 2001 stukken groter dan in de jaren tachtig. 'Daarom zal een discussie over loonoffers aan de top nu meer spelen dan toen', constateert Tijdens. 'Ook de overheid zal daarvan waarschijnlijk voorstander zijn.'

Bij veel bedrijven was de loonstijging aan de top de afgelopen jaren een stuk hoger dan die van de rest van het personeel. Buitelaar: 'Mensen zijn dat niet vergeten. Daarom denken ze nu: ''De top heeft dubbel gecashed en moet dubbel inleveren''. Degenen die de geldkraan beheren en op de goodwill van hun personeel speculeerden, moeten het goede voorbeeld geven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden