'Ook ik wist: dat gaat een keer knallen'

Waar blijven je idealen als je 6 miljard moet bezuinigen? Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem hamert nu op rechten én plichten. En hij ziet nog steeds te veel taboes.

Kalm, nuchter, en met een overtuiging die van binnenuit lijkt te komen. Zo presenteerde Jeroen Dijsselbloem afgelopen week zijn rijksbegroting als minister van Financiën. Het is de houding die je mag verwachten van veteranen op het Binnenhof. Maar Dijsselbloem (47) is als minister een absolute beginner en nooit eerder had hij op de derde dinsdag van september het fameuze koffertje aangeboden aan de Kamervoorzitter. Ook dat zag je: de minister had plezier in het ritueel.


'Een heel apart moment', zegt hij er een paar dagen later over. 'Ik heb daar als Kamerlid twaalf jaar lang ministers van Financiën zien staan. Daar had je respect voor, los van wie het was. En ineens sta je daar zelf.'


Voor zijn presentatie, zowel in de Kamer als in de vele uitlegronden die volgden, kreeg hij lof; er ging iets geruststellends van uit. Hier sprak een man die het niet zoekt in ronkende woorden maar weloverwogen kan uitleggen hoe hij de pijn van het bezuinigen wil verdelen. En dat zonder de voorgekookte teksten waarop zijn collega's soms terugvallen. 's Lands financiële chirurg, die met subtiele ingrepen de crisis te lijf gaat zonder de patiënt onnodig te laten lijden.


De PvdA'er noemde zich als Tweede Kamerlid een rode ingenieur. Hij bestreek een baaierd aan onderwerpen en had zich voorgenomen dat het allemaal anders zou worden. Een moralist soms, met uitgesproken opvat-


tingen over opvoeding, godsdienstvrijheid, omgangsvormen. Waar blijven je idealen als het je hoogste opdracht is een bezuiniging van 6 miljard euro te verwerkelijken?


In het glazen paleis met binnentuin dat onderdak biedt aan het ministerie van Financiën, geeft Dijsselbloem in ogenschijnlijke rust antwoord. Een roze briefje wordt hem onder de neus geschoven. '17.10 uur belt mw Lagarde.' 'Tien over vijf', zegt Dijsselbloem, 'dat gaan we makkelijk halen.'


Hij heeft zich enigszins zitten verbijten voor Prinsjesdag, waarop iedereen het had over de bezuiniging van 6 miljard. 'Zelfs zozeer dat het leek alsof de crisis daardoor werd veroorzaakt. Maar een minister van Financiën mag de week voor Prinsjesdag niets zeggen.'


Dijsselbloem greep de rituele overhandiging van Het Koffertje aan de Kamervoorzitter aan om te vertellen dat de fixatie op de 6 miljard helemaal voorbijgaat aan de vraag waarom Nederland het nu slechter doet dan de landen om ons heen. 'We hebben heel veel vermogen. We zijn een rijk land. Maar veel van dat vermogen zit op slot. Dat hebben we verplicht gespaard en weggezet in pensioenpotten waar we niet aan mogen komen. Maar aan de andere kant hebben we heel veel schulden opgebouwd. Dat zorgt voor een onbalans.' En die is specifiek Nederlands.'


U refereerde aan uw voorganger Lieftinck in 1946. Hij vond begroten eerder een kunst dan een kunde. Zit er iets onberedeneerbaars in begroten?

'Kunde is een begroting hebben als de getallen maar kloppen. Maar begroten is het onmogelijke met elkaar verenigen. Je moet tegelijk de economie stimuleren én zorgen dat de overheidshuishouding niet totaal in de soep loopt én de economie voor de lange termijn hervormen én bezuinigen. En bij dat alles moeten de effecten in de samenleving nog enigszins draaglijk zijn. Dat is een waanzinnige puzzel, een kunst.'


U bent in de politiek gegaan omdat u iets wilt met de samenleving. Schuilt die kunst van het begroten ook in bevlogenheid?

'De begroting is een weergave van wat je vindt dat nodig is om de samenleving te moderniseren. Ik ben geen ideologische scherpslijper, maar ik wil de waarden van die samenleving wel overeind houden. Voorzieningen moeten van kwaliteit en betaalbaar blijven.'


Zo komt u uit bij de participatiesamenleving, zoals die in de Troonrede wordt genoemd. Wouter Bos, uw voormalige partijleider, neemt er afstand van. Hij zegt dat dat een samenleving is waarin alleen voor de allerzwaksten wordt gezorgd. Zeg me dat het niet zo is, daagt hij uit.

'Het ís niet zo. Wouter heeft zelf een nieuw beginselprogramma van de Partij van de Arbeid geschreven. Daarin staat dat alleen door uit te gaan van wat mensen wel kunnen bijdragen aan de samenleving, de verbondenheid en betrokkenheid in stand te houden is.


'Het vorige beginselprogramma stamde uit de jaren zeventig. Dat ging uit van de rechten van mensen, de overheid moest die rechten bedienen. De consequentie daarvan is dat we stelsels zijn gaan bouwen die de collectieve sector steeds zwaarder hebben gemaakt. En steeds onbetaalbaarder.'


Kunt u een voorbeeld geven van zo'n stelsel?

'In de wet is ooit komen te staan: mensen hebben recht op jeugdzorg. Dat leidde tot een enorme groei van die jeugdzorg. Om die weer in te dammen, zijn we ongelooflijk veel geld en tijd gaan besteden aan het beheersbaar maken van een bureaucratisch systeem. Dat moeten we nu hervormen. We willen gezinnen veel eerder ondersteunen, preventief werken in plaats van achteraf.'


Is dat de verandering, het besef inprenten dat tegenover rechten ook plichten moeten staan?

'Plichten waren volstrekt onderbelicht. Het ging louter om waar men recht op had. Participatie is de plicht om bij te dragen, niet alleen met belastingen, maar ook met eigen verantwoordelijkheid. Uitgerekend Wouter Bos heeft die knop mee omgezet. Ik vind zijn reactie zwart-wit. Alsof er een nachtwakerstaat overblijft die alleen daar opvangt waar mensen door het ijs zakken.'


Heeft de financiële crisis die omslag van rechten naar participatie versneld?

'Weinig mensen realiseren zich dat we door de crisis sinds 2008 welvaart hebben verloren in Nederland. We zijn nog maar halverwege het aanpassingsproces van onze levensstandaard, ons bestedingspatroon. Dan is het onvermijdelijk dat mensen eerder in hun... ik ging het bijna heel lelijk zeggen, maar dat doe ik niet. Dat het eerder gaat om wat mensen wel kunnen en zouden moeten bijdragen naar vermogen. Die omslag is door de urgentie van de financieel-economische situatie, ook bij de overheid, onvermijdelijk geworden.'


Wat betekent dat nu concreet?

'Neem de langdurige zorg. De uitgaven daaraan nemen met 7 procent per jaar toe, terwijl we welvaart verliezen. Dat loopt volstrekt uit elkaar. Zoiets dwingt tot een fundamentele keuze, alleen al om financiële redenen. Daar past een visie bij die zich laat samenvatten in het begrip participatiesamenleving.


'Mijn oma ging op haar 70ste naar het bejaardentehuis, terwijl ze gezond was en zelfstandig had kunnen blijven wonen. Iedereen deed dat. Dat je makkelijk naar de staat gaat om verzorging te krijgen, is niet meer vol te houden. De crisis heeft de noodzaak om dat terug te dringen groter gemaakt, want de overheid heeft door die slechte financieel-economische situatie ook veel minder geld.'


Duidt de crisis er ook op dat u eigenlijk te laat bent met ingrijpen?

'Een aantal grote hervormingen had al tien jaar geleden moeten worden ingezet. Dat geldt voor de hypotheekrenteaftrek, waar de overheid veel te veel geld heeft gepompt in privaat woningbezit door subsidiëring. Ook de verhoging van de pensioenleeftijd en de langdurige zorg zijn te lang blijven liggen. Terwijl we wisten dat dat systeem van de AWBZ niet houdbaar en niet betaalbaar was.'


U bent twaalf jaar Kamerlid geweest en hebt zelf ook niet voorgesteld in te grijpen. Rekent u dit uzelf aan?

'Zeker.'


Hoe komt het dat u daar blind voor was?

'De hypotheekrenteaftrek is ook in de Partij van de Arbeid een hele tijd taboe geweest. Puur om electorale


redenen. Ik weet nog dat Wim Kok op een congres zei: we gaan het gewoon niet doen. Hij wilde de verkiezingen winnen, wat een legitiem argument is voor een politicus: eerst de verkiezingen winnen, anders kun je überhaupt geen invloed uitoefenen.


'Daardoor is dat taboe lang blijven bestaan, hebben de middenpartijen elkaar in een houdgreep gehouden en hebben we het oplopende probleem van onze woningmarkt laten verergeren. Terwijl iedereen, ook ikzelf, wist: dat gaat een keer knallen. Je kunt de woningprijzen niet drie keer over de kop laten gaan en denken dat dat niet terugslaat.'


De aandrang om te waarschuwen was dus niet groot genoeg?

'Ook op dat gebied heeft Wouter Bos in de partij de knop omgezet. Niet alleen met de hypotheekrenteaftrek, maar ook met de AOW. Hij vond dat ouderen naar draagkracht aan die AOW moeten meebetalen. Het wetenschappelijk instituut van het CDA kwam tot dezelfde conclusie, maar dat leidde tot een opstand: het idee is daar in de ijskast gezet. Toen Bos hetzelfde bepleitte, zag je meteen de electorale repercussies. Het CDA zei: met Bos ben je de klos.


'In mijn partij zijn dus wel grote taboes geslecht, maar de aanpak van de AWBZ en de modernisering van de WW zijn lang onbespreekbaar geweest. Ook dat pakken we nu aan.'


Banken konden tot 2008 hun goddelijke gang gaan. Denkt u nu: ik had dat toch moeten zien, we hadden eerder moeten ingrijpen?

'Het eerlijke antwoord is dat voor mij, en ik denk voor velen, de immense risico's van de financiële sector en de implicaties die zij konden hebben voor de economie niet eens een taboe waren. Het was gewoon geen onderwerp. Sterker: de financiële sector was het troetelkind van economen en de politiek. In de Paarse jaren negentig was business booming: veel werkgelegenheidsgroei en veel welvaartswinst.'


Staat die financiële sector nu met beide benen op de grond?

'Het grootste probleem is daar nu het vinden van een moreel kompas. Wat is je rol in de samenleving als bankier? Voel je nog enige verantwoordelijkheid voor je klanten en het zorgvuldig beheren van hun geld? Ik zit niet te wachten op spijtbetuigingen en zelfkastijding van bankiers, maar ik vind dat ze duidelijk moeten maken dat ze iets hebben begrepen van de financiële crisis. Dat gebeurt nog niet zo veel. Bankiers denken nog: wie wordt geschoren, moet stilzitten. Die houding moeten ze afschudden.'


Helpt het bij zo'n oproep dat u voorzitter bent van de Eurogroep? Geeft het u extra gezag?

'Dat hangt er zeer vanaf aan wie je het vraagt. Wie uit de euro wil, kent me geen extra gezag toe.'


Zijn die banen te combineren?

'Mensen vragen me vaak hoeveel tijd ik minister ben en hoeveel tijd Eurogroepvoorzitter. Maar die scheiding is er niet. De grote onderwerpen waar ik binnenlands mee bezig ben, de invloed van de economische situatie op de rijksfinanciën en het herstel van de financiële sector, dat doe ik net zo goed in Brussel.'


In Nederland krijgt u tegenvoorstellen van de oppositie. Maar kunnen die eigenlijk wel iets veranderen zonder dat uw begrotingspuzzel uit elkaar valt?

Je moet niet van een oppositiepartij vragen vaste gedoogpartner te worden. Een complete tegenbegroting maken is lastig. Ik heb lang genoeg in de oppositie gezeten om dat te weten. Dat zit hem ook in de ondersteuning. Een Kamerlid heeft niet meer dan één medewerker in deeltijd, terwijl voor mij alles geregeld wordt: natje en droogje, transport, afspraken.


'Wel kun je op onderdelen alternatieven aandragen, inclusief de dekking. Dat vind ik oppositie voeren.'


Bent u bang dat de begroting in haar geheel wordt weggestemd?

'Ik heb zelf ook voor veel begrotingen gestemd met bezuinigingen waar we het niet mee eens waren. Nu is de politiek zo geradicaliseerd dat het gevoel is dat de oppositiepartijen tegen de hele begroting stemmen, tenzij de regering groots en meeslepend aan hun wensen tegemoetkomt.'


CV Jeroen Dijsselbloem

29 maart 1966 Geboren in Eindhoven


1985 - 1991 Studeert agrarische economie in Wageningen


1985 Wordt lid PvdA


1992 Medewerker PvdA-delegatie Europees Parlement in Brussel


1993 -1996 Fractiemedewerker PvdA


1994 - 1997 Gemeenteraadslid Wageningen


1996 - 2000 Werkt op ministerie van Landbouw


1998 - 2012 Lid Tweede Kamer (met tussenpozen), o.a. woordvoerder integratiebeleid en onderwijs


2012 Secondant van Diederik Sam-


som bij formatie van kabinet-Rutte II


November 2012 Benoemd tot minister van Financiën


Januari 2013 Voorzitter Eurogroep


Jeroen Dijsselbloem woont samen en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden