Ook het ANC kan een monster worden

WIE het afgelopen half jaar de terreur en anarchie in Zimbabwe heeft gevolgd, en de reactie erop van de Zuid-Afrikaanse regering, kan zich een bange vraag stellen....

Het is een discussie die in Zuid-Afrika vooral in kringen van minderheidsgroeperingen leeft. Dat zijn niet alleen blanken, maar ook Indiërs, kleurlingen en liberale zwarte intellectuelen. Zeg maar iedereen die zich niet erg thuis voelt onder de klamme deken van het ANC, de politieke monopolist van het nieuwe Zuid-Afrika.

Op het eerste gezicht lijkt de vraag misschien voorbarig. Zes jaar na het officiële einde van de apartheid is de glans er weliswaar af in de 'regenboognatie', maar Zuid-Afrika geldt nog steeds zonder veel moeite als de meest hoopvolle democratie in Afrika. De bezorgdheid over een 'Zim-scenario' kan zo worden afgedaan als doemdenkerij van kleinzielige lieden die hun groepsbelangen in het gedrang zien komen, en die zich afzetten tegen de noodzakelijke veranderingen in de samenleving van Zuid-Afrika.

Toch is er reden om wat verder te kijken. Want de ontwikkeling van het ANC in de nog korte periode - ruim een jaar - dat Mbeki president is, biedt aanwijzingen dat het democratisch elan in Pretoria niet vanzelfsprekend is.

Voor een goed begrip is het nuttig nog even vast te stellen wat er in Zimbabwe werkelijk speelt. Het gaat er niet alleen om dat land van grote blanke boeren illegaal bezet is en onteigend dreigt te worden, waardoor de lokale economie een doodsmak kan maken. De onderliggende kwestie is dat Mugabes ZANU-PF na twintig jaar van oplopend wanbestuur, zelfverrijking en corruptie het masker van raciale tolerantie en democratie heeft afgeworpen. De ZANU heeft zich met behulp van haar oorlogsveteranen ontpopt als een monster: een gefrustreerde ex-bevrijdingsbeweging die via brute intimidatie de macht wenst te behouden.

Het ANC heeft ook de potentie zo'n monster te worden. Niet meteen, niet over vijf jaar, maar wel over tien, vijftien jaar.

Het is een zware verdenking, maar de tekenen zijn inmiddels te serieus om te negeren. Ze hebben rechtstreeks te maken met Thabo Mbeki, de man die vorig jaar Nelson Mandela opvolgde. De verzoenende uitstraling van de wijze, oude staatsman Mandela is vervangen door de arrogante, soms zelfs regelrecht onberekenbare en onbegrijpelijke stijl van Mbeki.

Voorbeelden? De wijze waarop de nieuwe president de kop in het zand steekt voor de aidsepidemie. Een wereldleider die op het internet het smoezelige verhaal van de aidsdissidenten 'ontdekt' en er onbekommerd nieuw leven in probeert te blazen - het zou komisch zijn, als het niet zo diep treurig was.

De manier waarop Mbeki en zijn staf omgaan met critici op het regeringsbeleid. Die kunnen al snel rekenen op verkettering, en sinds kort, zoals oppositieleider Tony Leon mocht ervaren, kunnen ze door de president ook worden weggezet als racisten, omdat ze het wagen de wijsheid van de presidentiële wegen in twijfel te trekken.

Behalve allergie voor kritiek heeft Mbeki ook geen zin in debat in het parlement - het ANC heeft de meerderheid, dus waarom zou je praten met de oppositie - en confrontaties met lastige journalisten. Die laatste categorie is, merkte hij onlangs op, gefixeerd op slecht nieuws, terwijl zijn regering juist zoveel mooie dingen probeert te doen voor de mensen in het land. Dat het door incompetentie en corruptie vaak op niets uitloopt, hoort het ANC liever niet te regelmatig.

Wat de aanpak van Zimbabwe betreft zou je Mbeki nog het voordeel van de twijfel kunnen geven. Hij weigert Mugabe openlijk af te vallen, in de hoop dat druk achter de schermen het buurland weer op de rails zal krijgen.

Het probleem is alleen dat de balans in de houding van het ANC zoek is. Niet alleen negeren Mbeki c.s. de nieuwe Zimbabwaanse oppositie die bij de verkiezingen de helft van de stemmen kreeg; ANC-chief whip Tony Yengeni verklaarde zelfs dat de verkiezingen vrij en eerlijk waren verlopen. Dan moet je, na al die maanden van terreur door Mugabes knokploegen, toch wel ziende blind zijn.

Ach, kun je zeggen, het zijn allemaal incidenten. Mbeki deugt, hij presenteert het alleen wat ongelukkig. Maar hoe lang moet je hem en het rommelende ANC de hand boven het hoofd houden? Is het niet beter juist voor je beste vrienden extra kritisch te zijn, voordat het te laat is? Heeft Mbeki wel de juiste talenten om een complexe samenleving als Zuid-Afrika te leiden naar een betere toekomst dan Zimbabwe?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden