Ook familie heeft nu recht van spreken

In de rechtszaal mag de verdachte alles zeggen. Slachtoffers hadden nauwelijks weerwoord. Dat verandert vandaag. 'Nu onze dochter er niet meer is, moeten wij namens haar kunnen praten.'

Alice en Martin Mooij onder het portret van hun dochter Michelle, die in 2010 dood werd gevonden. 'Je weet gewoon wat zij zelf had willen zeggen.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'Ik wil graag zeggen dat de advocaat mooie sokken draagt.' Dat is wat Ian A. kwijt wil na de verklaringen van de familie Mooij. Moeder Alice bijt op haar tong. Ze wil hem zó graag zeggen dat het tijd is voor de waarheid, maar het kan niet. Ze mag alleen vertellen hoe het met haarzelf, haar man Martin en hun zoon Sven gaat sinds hun dochter Michelle die ochtend in 2010 dood werd gevonden, hangend in de woonkamer van haar flat. Dus dat doet ze.

Ze vertelt hoe het was om erachter te komen dat de 24-jarige Michelle niet alleen die nacht door haar vriend A. is bedreigd, mishandeld en verkracht, maar jarenlang. Wat A. daarop te zeggen heeft, wil de rechter weten. Mooie sokken dus. Verder niets.

Andere regels

Net als elke verdachte kreeg A. aan het eind van de zitting over de dood van Michelle het laatste woord. Daarin mocht hij van alles. Praten over de zaak, het slachtoffer en de strafmaat. Schofferen, afleiden, verwarren. En ook tijdens de zitting kon hij dingen zeggen.

Voor slachtoffers en nabestaanden gelden andere regels. Zij kunnen bij ernstige geweldsmisdrijven tegen het eind van de zaak hun spreekrecht uitoefenen, maar zijn daarbij aan strikte voorwaarden gebonden.

Alice Mooij kreeg dus instructies mee. Niet: over de dader praten. Niet: spreken over de hoogte van een strafmaat. Niet: commentaar geven op de gang van zaken in de rechtszaal. Wel: vertellen welke impact het strafbare feit op jou heeft gehad.

Alice en Martin Mooij houden het zelfportret vast van hun dochter Michelle. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Enthousiast

Tot vandaag; per 1 juli mogen slachtoffers ook over het bewijs, het strafbare feit, de schuld van de verdachte en de straf spreken. Slachtofferadvocaten, Slachtofferhulp Nederland en nabestaanden als Mooij zijn enthousiast. 'Vanaf nu draait het niet meer om wat je mag zeggen, maar om wat je wilt zeggen.'

Het onbeperkte spreekrecht is de erfenis van oud-staatssecretaris Fred Teeven, vertelt Henny Sackers, hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit en politierechter. 'Onder Teeven kwamen de beperkingen van het huidige spreekrecht als nooit tevoren aan het licht: bij de zaak rondom het misbruik bij het Hofnarretje.' Feitelijk hadden de ouders in die zedenzaak, die in 2010 naar buiten kwam, geen spreekrecht, maar Teeven moedigde de rechtbank aan dit wel te geven. Hij wilde het spreekrecht toch gaan verruimen. Sackers: 'Uiteindelijk heeft de rechter dit ook gedaan. Prima, maar daarmee liepen we eigenlijk vooruit op een wet die er nu pas is. Dit is dus reparatiewetgeving.'

Wet of geen wet, strafrechtadvocaten blijven waarschuwen voor de gevolgen. Zij vinden dat er zo steeds meer emotie de rechtszaal binnensluipt. Daar hebben ze principiële én praktische problemen mee, want veel dingen die slachtoffers straks kunnen zeggen lenen zich voor wederhoor. Zo duurt alles langer, terwijl er nu al weinig zittingscapaciteit is. Strafrechtadvocaat Robert Malewicz: 'Voor het individu is onbeperkt spreekrecht misschien fijn, maar als groep moeten slachtoffers straks veel langer op genoegdoening wachten.'

Oordeelsvorming

Volgens Malewicz is het oordeel van slachtoffers en nabestaanden vertroebeld: 'In hun ogen is een verdachte vaak automatisch de dader, ook als hij of zij onschuldig is. Maar bewijs en schuld moeten objectief worden vastgesteld. Dat is het terrein van de rechtspraak. Daar moeten privépersonen zich niet mee bemoeien.'

Advocaat Sébas Diekstra is het daarmee eens. Hij vreest voor gerechtelijke dwalingen omdat rechters nog voor ze schuld of onschuld bepalen door slachtoffers kunnen worden beïnvloed. 'Emotie, agressie en verdriet doen objectieve oordeelsvorming geen goed.' Diekstra en Malewicz voelen meer voor een tweefasenproces als in Engeland. Daar beslist de rechter eerst over de schuld en wordt daarna pas de strafmaat besproken, waarbij ook slachtoffers aan het woord komen. Diekstra: 'Dat is zuiverder. Als je een slachtoffer laat losgaan op iemand, zorg dan in elk geval dat is vastgesteld dat diegene het feit ook heeft gepleegd. Zo bescherm je het slachtoffer ook tegen zichzelf.'

Strafrechtadvocaat Richard Korver, tevens raadsman van de familie Mooij, vindt dat een onzinnig plan. 'Als je bang bent voor lange wachttijden moet je vooral een tweefasenproces invoeren. Het gaat hier om spreekrecht bij ernstige misdrijven. Die zijn altijd emotioneel. Een verdachte mocht altijd al zielige verhalen ophangen over zijn moeilijke jeugd. Zelfs liegen. Waarom zou een slachtoffer daar niet op mogen reageren?'

Stopwatch

Tegen een verdachte zegt niemand 'doe niet zo emotioneel', zegt ook Mooij. 'Het verlies van Michelle was onverteerbaar, maar dat wij onszelf zo moesten censureren, valt niet te begrijpen. Voor mijn gevoel stonden ze er met een stopwatch naast.'

Volgens Korver maken de tegenstanders het probleem groter dan het is, omdat het huidige spreekrecht in slechts 500 van de 100 duizend rechtszaken voor ernstige delicten wordt uitgeoefend. En in die zaken worden slachtoffers zelden afgekapt en liep het ook niet meteen uit de hand, zegt hoogleraar Sackers. 'Rechters wegen altijd drie belangen af: die van het slachtoffer, de verdachte en de samenleving. Zij zijn getraind om door emoties heen te prikken.' Echt bont maken mensen het bovendien niet vaak, zegt Sackers. 'Natuurlijk, er is weleens met een stoel gegooid en er zijn weleens scheldpartijen. Maar dat zijn incidenten. Over het algemeen hebben de serene rust en ernst in de rechtszaal een kalmerend effect. Er zijn geen signalen dat dit na vandaag anders zal zijn.'

In een rechtszaal zijn altijd omgangsvormen, vindt ook Michelles moeder. 'Natuurlijk moet je netjes blijven. Niet vloeken en schelden.' Volgens haar willen veel slachtoffers en nabestaanden dat ook helemaal niet. 'Je wil alleen uit de grond van je hart kunnen spreken. Je ook tot de verdachte kunnen richten. Als je ziet hoeveel aangiftes Michelle tegen hem heeft gedaan, dan weet je gewoon wat ze zelf had willen zeggen. Nu zij er niet meer is, moet jij dat kunnen doen. Geen woorden meer inslikken. Recht doen aan jouw kind. '

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.