'Ook eigen school voor niet-religieuze stromingen'

Het stichten van een school moet niet meer het alleenrecht zijn van de traditionele religieuze zuilen. Elke groep ouders die genoeg belangstelling weet te verzamelen achter een onderwijsidee, en dat met voldoende kwaliteit kan uitvoeren, moet dat voortaan kunnen doen. Zo luidt het 'zwaarwegende' advies, dat de Onderwijsraad vanmiddag in Den Haag presenteerde.

Een lege schoolklas.Beeld ANP

Als het advies door het parlement wordt overgenomen, betekent het een breuk met de al vele decennia lang bestaande praktijk dat nieuwe scholen min of meer worden verdeeld over de bestaande richtingen rooms-katholiek, protestants-christelijk, algemeen bijzonder en openbaar.

'Met de invoering van richtingvrije planning neemt de wetgever een belangrijke belemmering weg die ouders ondervinden in de uitoefening van hun grondwettelijke vrijheid van onderwijs door het huidige, beperkt opgevatte begrip van richting', aldus de Onderwijsraad. 'Het nieuwe systeem bevordert het beginsel van pluriformiteit dat aan het stelsel ten grondslag ligt. Het bevordert de variëteit van het aanbod.'

Incidenten
De Tweede Kamer had een jaar geleden om het advies gevraagd omdat er de laatste tien jaar tal van incidenten passeerden die raakten aan de vrijheid van onderwijs. Artikel 23 bepaalt sinds 1917 dat bijzondere scholen, dus doorgaans met een religieuze grondslag, op dezelfde manier worden betaald als het openbaar onderwijs. Maar doordat bijzondere scholen een eigen bestuur hebben dat hun levensbeschouwelijke en onderwijskundige identiteit bewaakt, betekent dat doorgaans ook een grotere autonomie ten opzichte van het openbaar onderwijs.

Zo werd de katholieke middelbare school Don Bosco in Volendam door de rechter in het gelijk gesteld toen ze een islamitische meisje tegen haar zin verplichtte haar hoofddoek op school af te doen. Veel reformatorische scholen hebben openlijk moeite met de eventuele homoseksuele geaardheid van leerkrachten.

Maar vooral het argument dat de onderwijsmarkt op slot zit voor nieuwe toetreders klonk de laatste tijd steeds luider. Daarom pleit de raad voor 'richtingsvrije planning'. Ze koppelt hier voor het eerst de kwaliteit van het te leveren onderwijs als bekostigingsvoorwaarde aan, met het argument dat onderwijsdiscussies heden ten dage meer over de opbrengsten dan over de identiteit van een school gaan.

Dominantie
De vastgelopen markt brengt de vrijheid van onderwijs in het gedrang, vindt de raad. Door het gestolde onderwijslandschap en de hoge minimumaantallen leerlingen waaraan een nieuwe school moet voldoen, is het bijna onmogelijk is geworden er nog een te beginnen. De bestaande denominaties, met name rooms-katholiek (29,8 procent van het aantal basisscholen in 2010), protestants-christelijk (25,6) en algemeen bijzonder (6,3) domineren, samen met de openbare scholen (32,2), het scholenlandschap.

Het door scholen met een geloofsachtergrond beheerste veld is geen spiegel meer van een intussen sterk geseculariseerde bevolking: verreweg de meeste Nederlanders zijn geen lid meer van een kerkgenootschap. Voor een samenleving die steeds meer gewend is geraakt aan à la carte eten, biedt het bestaande aanbod daarom een nogal beperkte menukaart. Ouders kiezen tegenwoordig een school op basis van andere argumenten dan levensovertuiging: bereikbaarheid, sfeer, onderwijsvisie.

Betrokkenheid ouders
Volgens de raad is het belangrijk dat de rol van ouders bij die grondslagen van de school weer wordt versterkt. Mede door de schaalvergroting van de laatste 20 jaar zijn de besturen van scholen steeds meer geprofessionaliseerd, en zijn daarmee de ouders eruit verdwenen. 'We beginnen ons te realiseren dat we daarmee iets belangrijks zijn kwijtgeraakt', zegt voorzitter Geert ten Dam van de Onderwijsraad, 'namelijk de betrokkenheid van ouders bij de school.'

Grondwetsartikel 23 uit 1917 geeft burgers de vrijheid een school te stichten op basis van hun eigen levensvisie. Maar die moet wel aansluiten bij een van de gangbare levensbeschouwelijke richtingen, zoals katholiek, protestants-christelijk of islamitisch. Als ze voldoet aan 'deugdelijkheidseisen' (zoals bevoegde docenten en een schoolplan), krijgt de school evenveel geld als het openbaar onderwijs. Veel montessori-, dalton- en jenaplanscholen hebben een plek gevonden in de verzamelrichting algemeen bijzonder onderwijs.

In een eerder advies uit 2002 concludeerde de Onderwijsraad nog dat het artikel kon blijven zoals het was, maar allerlei maatschappelijke veranderingen sindsdien deden de Tweede Kamer in 2011 verzoeken de vitaliteit van het stelsel nog eens goed tegen het licht te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden