Ook de kleerluis komt uit Afrika

De kleerluis is zo'n vijftigduizend jaar geleden ontstaan, hebben onderzoekers uit Duitsland bepaald. Tóen pas zijn mensen kleren gaan dragen, concluderen ze....

Er zijn nog mensen die naakt lopen, of bijna naakt, maar de meeste dragen kleren. Wanneer de mens daarmee begonnen is, weet niemand precies, al is er wel over getheoretiseerd. Nieuw licht op dit vraagstuk komt misschien van een oude gebeurtenis: de opkomst van de kleerluis.

Dit diertje (Pediculis humanus humanus) doet zijn naam eer aan: het eet van het lichaam van de mens, maar leeft in diens kleren. De hoofdluis (Pediculus humanus capitis) daarentegen woont op het menselijk hoofdhaar en voedt zich uit het hoofd daaronder. Vaak wordt aangenomen dat de kleerluis uit de hoofdluis is ontstaan toen de mens kleren ging dragen. Maar wanneer was dat?

Pakweg vijftiguizend jaar geleden, toen de moderne mens zich vanuit Afrika over andere werelddelen verspreidde, stellen drie wetenschappers van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig, onder leiding van dr. Mark Stoneking. Zij gingen na wanneer de kleerluis zich genetisch van de hoofdluis afscheidde. Ze konden bepalen wanneer het erfelijk materiaal van de diertjes op bepaalde punten veranderde, schrijven ze in het tijdschrift Current Biology van 19 augustus.

Stoneking cum suis reconstrueerde een DNA-stamboom, waarin het hele DNA van de P. h. capitis bleek te zitten plus een deel van het DNA van de P. h. humanus. Hieruit leidden zij af dat de tweede inderdaad uit de eerste is ontstaan. En deze stamboom gaat tot 72 duizend jaar terug, zij het mogelijk 42 duizend jaar eerder of later. Een flinke marge dus, maar toch: leeftijden die goed overeen kunnen komen met de begintijd van de diaspora van de moderne mens vanuit Afrika.

Daarbij komt dat het erfelijk materiaal in Afrikaanse luizen veel gevarieerder (en dus ouder) bleek dan dat in luizen van elders, hoewel die laatste uit de hele wereld stammen. Dit lijkt sprekend op de genetische-variatieverdeling bij moderne mensen, één van de pijlers onder de theorie dat de Homo sapiens uit Afrika komt.

Die mens kon naar het noorden migreren omdat hij kleren had waarmee hij zich tegen de kou kon wapenen, schrijven de onderzoekers. De kleerluis kon zich toen ontwikkelen. Maar hoe zit het dan met bepaalde voorgangers van de moderne mens, die zich al veel eerder dan hi ¿ j in koude streken vestigden, de Neandertalers bijvoorbeeld? Hadden die geen kleren nodig?

Je zou het wél zeggen, als je bedenkt dat vroege mensachtigen al krap twee miljoen jaar geleden hun haar verloren. Over het waarom wordt druk gespeculeerd. Vroege Afrikanen verhuisden van het schaduwrijke bos naar de open savanne en moesten de grotere hitte daar beter kunnen uitzweten, luidt één theorie. Een naakte huid betekende minder parasieten, wil een andere.

Er bestaat geen direct archeologisch bewijs om te bepalen wanneer die naaktheid werd bedekt. Maar er is wél indirect bewijs dat dit in het noorden al vóór de komst van de moderne mens gebeurde, stelt prof. dr. Wil Roebroeks, hoogleraar archeologie van de Oude Steentijd aan de Universiteit Leiden. Zo zijn er stokoude schraapgereedschappen gevonden waarmee niet alleen natte huiden (vlees), maar ook droge huiden (kleren?) zijn bewerkt, memoreert hij.

'En verder wijzen alle gegevens erop dat het ook vóór de komst van de moderne mens vaak flink koud was in Europa en Azië. Goed, een naakt mens kan tot op zekere hoogte aan kou wennen, maar het is onwaarschijnlijk dat mensen het zonder lichaamsbedekking een half miljoen jaar in de ijstijd-kou hebben uitgehouden.'

Hebben vroege Neandertalers misschien kleren gehad waarin luizen zich niet thuisvoelden, zodat de kleerluis zich inderdaad pas later kon ontwikkelen? 'Mogelijk', aldus Roebroeks, 'maar niemand weet wat voor kleren ze precies droegen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden