De zoektocht van Nadia Nsayi naar haar familiegeschiedenis was ‘fascinerend’, maar op sommige momenten werd ze echt geraakt.

InterviewNadia Nsayi

‘Ook de kerk, het bedrijfsleven en de politiek moeten spijt betuigen voor de kolonisatie van Belgisch Congo’

De zoektocht van Nadia Nsayi naar haar familiegeschiedenis was ‘fascinerend’, maar op sommige momenten werd ze echt geraakt.Beeld Aurélie Geurts

Onverwacht betuigde de Belgische koning Filip dinsdag zijn spijt voor de ‘gruweldaden’ in Belgisch Congo, dat zestig jaar geleden onafhankelijk werd. Politicoloog Nadia Nsayi schreef een boek over de relatie tussen de twee landen – en daarmee ook over haar eigen familiegeschiedenis. 

De manier waarop de notaris uit Ukkel zich uitdrukte, daar schrok ze van. Nadat haar opa was overleden, informeerde deze notabele in een brief naar ‘het biologische kind’ dat ‘het resultaat zou zijn van zijn bezigheden met een negerin’.

‘Dat gaat dus over mijn oma’, zegt politicologe Nadia Nsayi. ‘Een jong zwart meisje dat zwanger was geraakt van een veel oudere witte man uit België.’ Ze zwijgt even, alsof ze de woorden van die notaris nog een keer laat bezinken, en zegt dan: ‘Het raakt mij diep, die toon. Die neerbuigendheid.’

Ver voordat George Floyd in de Verenigde Staten werd gedood, en er ook in België werd gedemonstreerd tegen racisme, dook Nsayi de archieven in om haar verleden uit te pluizen. Het boek dat daaruit voortkwam, Dochter van de dekolonisatie, had niet actueler kunnen zijn, want haar familiegeschiedenis is ook het verhaal van de relatie tussen België en Congo – het land dat zestig jaar geleden onafhankelijk werd - én dat van de verhouding tussen de inwoners.

Haar zoektocht begon bij Arthur Clerebaut, een man die heeft meegevochten in de Eerste Wereldoorlog, en in 1921 als koloniaal ambtenaar naar Congo trekt. Daar leert hij Louisa kennen, en samen brengen zij een kind op de wereld: Marcel Clerebaut. Een metis, zoals dat genoemd werd, die opa Clerebaut erkende als zijn zoon.

Was het een emotionele zoektocht?

‘Het was vooral fascinerend, maar er zijn zeker momenten geweest dat ik werd geraakt. Zoals bij de evaluatie die een leidinggevende schreef over mijn opa. Arthur Clerebaut ‘kon zich laten gehoorzamen door de zwarten’, staat goedkeurend genoteerd. En er is een brief waarin mijn opa zich zeer racistisch uitlaat over een zwarte man op straat – dat vond ik als kleindochter vreselijk om te lezen. Maar wat mij het meest trof, was de positie van mijn grootmoeder. Mijn opa heeft een naam en meerdere dossiers, mijn oma bestaat niet in de archieven. Dat zegt natuurlijk veel over de positie van zwarten in die samenleving.’

Dinsdag betuigde de Belgische koning Filip in een brief aan de Congolese president Félix Tshisekedi spijt voor ‘de wonden uit het verleden’. Kwam dat voor u als een verrassing?  

‘Zeker! Niet alleen over de spijtbetuiging zelf, maar ook over de boodschap. Hij spreekt zeer kritisch over de periode dat Congo het persoonlijk eigendom van Leopold II was, en het koloniale beleid tot 1960. Daarnaast legt hij een link naar het racisme in de huidige samenleving. Dat is zeer positief. Ik hoor van sommigen dat zo’n spijtbetuiging te vrijblijvend is, omdat er pas bij excuses herstelbetalingen kunnen komen, maar ik denk dat het voor de koning geen gemakkelijke beslissing is geweest. Hopelijk is dit het begin van een nieuw debat, waarbij niet alleen het koningshuis, maar ook de kerk en het bedrijfsleven naar hun rol binnen het koloniale systeem kijken.’ 

In uw boek schrijft u, behalve over uw familie, ook over de  dekolonisering van de Belgische maatschappij – sinds de dood van George Floyd een zeer actueel onderwerp. In België is bij de protesten veel aandacht voor de standbeelden van koning Leopold II. Wat denkt u: is dat zinvol, of is het eigenlijk een symbooldossier?

‘Vooropgesteld: van mij hoeven die beelden niet allemaal weg, maar ze moeten ook niet zonder enige vorm van toelichting blijven staan. Wees daarbij creatief, vraag bijvoorbeeld de stadsdichter van Antwerpen, die van Afrikaanse komaf is, om een gedicht maken dat iets over Leopold II zegt, en zet dat erbij.

‘Uiteindelijk zijn die beelden, of de discussie over Zwarte Piet, voor mij een soort salonactivisme, een debat dat je alleen maar kunt voeren vanuit een luxepositie. De dekolonisering gaat meer over de slechte sociaal-economische positie waarin veel mensen nog steeds zitten, en de vraag waardoor die komt. Het gaat ook om de erkenning dat het kolonialisme voortkomt uit een racistische ideologie: de nobele blanke die de zwarte wilde gaan beschaven. Die gedachte is nog steeds niet weg, niet jegens andere landen, en niet jegens mensen met een andere kleur.’

We zien nu veel mensen op straat, maar het protest blijft grotendeels beschaafd. Toch schrijft u dat Afrikaans-Belgische jongeren steeds meer radicaliseren. Waar ziet u dat?

‘Vooral in de sociaal moeilijke milieus, waaruit jongeren omhoog willen klimmen. Een verschil met de kinderen van arbeidsmigranten uit Turkije en Noord-Afrika is dat hun ouders laagopgeleid waren. Onze ouders hadden goede diploma’s: ik heb nonkels (ooms, red) en tantes die de universiteit hebben afgemaakt en door het structurele racisme toch alleen kranten konden bezorgen. De volgende generatie merkt dat ook zij nauwelijks op hun eigen niveau aan de slag kunnen, omdat ze geen netwerk hebben, of omdat hun kleur in de weg zit. Dat probleem mogen we niet negeren, want de frustratie neemt bij deze jongeren alleen maar toe, en op een dag ontploffen zij.’

De protesten leiden tot een debat over dit onderwerp, en waar de een hoopvol is dat het tot verandering leidt, vindt de ander dat de boel wordt gepolariseerd. Werkt te veel druk niet averechts?

‘Ik denk dat polarisatie hoort bij emancipatie: het systeem was indertijd ook tegen vrouwen die stemrecht wilden. We moeten de aandacht vasthouden, want het probleem gaat niet weg, en de Black Lives Matter-beweging is geen hype. Het gaat over het leven van mensen, over hun dagelijkse realiteit.  Maar ik ben hoopvol, omdat de meeste twintigers en dertigers die hier zijn geboren, actief vorm willen geven aan deze samenleving. Ik hoop dat we erin slagen de komende vijf jaar belangengroepen op te richten die ook aan tafel zitten in de media en de politiek. Als zij meepraten, en gehoord worden, is er alle reden tot optimisme.

En kijk naar de koning! Die spijtbetuiging zou er nooit zijn gekomen zonder de maatschappelijke druk van het moment. Dat toont het belang van activisme.’

De spijtbetuiging van het Belgische koningshuis
De Belgische koning Filip heeft dinsdag zijn spijt betuigd voor wandaden die België beging in de toenmalige kolonie Congo. De koning ging echter niet zo ver om zijn excuses aan te bieden.

Hoe in Bristol de antiracistische beeldenstorm begon
In Engeland halen woedende demonstranten standbeelden neer van ‘foute figuren’ uit de koloniale tijd. In Bristol, gebouwd met geld van slavenhandelaren, is er kritiek op de actie, maar ook bijval. ‘We zien de statige panden, niet het bloed dat als onzichtbaar cement heeft gediend.’

De strijd tegen racisme is terug van nooit weggeweest
Met de knie van politieagent Derek Chauvin in zijn nek kwam George Floyd op 25 mei om het leven. Sindsdien verzamelen betogers zich onder de noemer Black Lives Matter in de VS en daarbuiten. In dit dossier vindt u een verzameling van stukken over de wereldwijde opstand tegen racisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden