Ook bij 'schone' oorlog vallen doden

Twee aanslagen op VN-scholen in vijf dagen, daarvoor een aanslag op het ziekenhuis van Wafa. Wereldwijd leidden ze tot diepe verontwaardiging én tot de uitroep dat Israël onbestraft oorlogsmisdaden pleegt. Ondertussen gaat het vechten door, evenals het tellen van de doden.

null Beeld ap
Beeld ap

Is een 'schone' stadsoorlog zoals die wordt gevoerd in de Gazastrook - een van de dichtsbevolkte gebieden ter wereld - überhaupt mogelijk?

Geen illusies

'Maar maak je geen illusies, ook bij een schone oorlog - een oorlog die wordt gevoerd volgens de regels van het internationale humanitaire oorlogsrecht - vallen burgerslachtoffers', zegt Bill Van Esveld, oorlogsrechtsdeskundige voor de UNHCR in Jeruzalem. 'En dat mag ook, dat wil zeggen, het is onvermijdelijk dat er burgerdoden vallen. Alleen zouden er in dit conflict heel wat levens gespaard zijn, als beide partijen zich aan het oorlogsrecht hadden gehouden.'

Het Internationaal Humanitair Oorlogsrecht (IHL), is grotendeels vastgelegd in de Conventies van Genève (1949). De in Genève vastgelegde wetten zijn vooral gebaseerd op oorlogen tussen twee staten; een inmiddels met uitsterven bedreigde vorm van internationaal conflict.

null Beeld ap
Beeld ap

De laatste decennia worden steeds meer oorlogen gevoerd tussen ongelijkwaardige partijen; een staatsleger tegen een rebellengroep bijvoorbeeld. Een oorlog zoals die in Gaza wordt gevoerd, heet een asymmetrische urbane oorlog. Het grootste deel van de ethiek in dit soort conflicten is nog niet bij wet vastgelegd, maar bestaat wel als gewoonterecht.

Burgers mogen geen doelwit zijn, dat is het belangrijkste uitgangspunt van het oorlogsrecht. Het beschieten van burgerdoelen om te demoraliseren is dus verboden. Ook ongerichte aanvallen zijn verboden. Zomaar een gebouw of wijk platbombarderen met artilleriegranaten omdat er zich in dat gebied militaire doelwitten bevinden, mag dus niet.

Een derde belangrijk principe is proportionaliteit. Dat wil zeggen dat strijdende partijen van tevoren moeten nadenken of de effectiviteit van de aanval in verhouding staat tot het aantal eventuele burgerslachtoffers. Toen het Israëlische leger het huis van een hoge Hamas-militair beschoot tijdens de iftar maaltijd met 25 familieleden, hield het zich niet aan dit principe.

Over de interpretatie van dat oorlogsrecht in Gaza bestaan veel meningsverschillen, zoals de drie onderstaande.

null Beeld epa
Beeld epa

'Het Israëlische leger waarschuwt voordat het schiet.'

Het oorlogsrecht verlangt van strijdende partijen dat ze de burgerbevolking 'effectief waarschuwen' alvorens ze een aanslag plegen op een militair doelwit in de buurt. Israël houdt zich aan deze eis door burgers die in de buurt van een doelwit wonen per sms te waarschuwen of 'aan te kloppen' met een kleine raket, die weinig schade aanricht en burgers daarna de tijd te geven om te vluchten.

Beide waarschuwingsvormen zijn effectief en toch is de manier waarop het Israëlische leger ze inzet omstreden. Een waarschuwing is namelijk geen legitimering om daarna te schieten op alles wat beweegt en dat is wel wat tijdens deze en vorige Gaza-oorlogen gebeurt. Vaak wordt na een waarschuwing een hele buurt vernietigd, inclusief alle achtergebleven bewoners. Dat is in strijd met het proportionaliteitsprincipe.

null Beeld ap
Beeld ap

'Hamas gebruikt de bevolking van Gaza als menselijk schild en dat is verboden.'

Als een strijdende partij, in dit geval Hamas, de nabijheid van burgers opzettelijk gebruikt om te voorkomen dat militaire doelwitten of gebieden worden aangevallen, creëert ze een menselijk schild. Dat is verboden.

In het dichtbevolkte Gaza bevinden militaire doelen en burgerbevolking zich noodgedwongen dichtbij elkaar - en natuurlijk maakt Hamas daar optimaal gebruik van. Maar het valt moeilijk hard te maken. Dat kan pas als er bewijs zou zijn dat Hamas de bevolking van Gaza verplicht in gebouwen te blijven na aankondiging van een bombardement. Zulk bewijsmateriaal is er tot nu toe niet.

In Israëlische media werd beweerd dat de scholen als menselijk schild zouden dienen, omdat er volgens het Israelische leger vanuit de scholen geschoten zou zijn door Hamas. Dat is niet bewezen. En los daarvan biedt de mogelijke aanwezigheid van militaire doelen geen legitimering voor een ongerichte mortieraanval.

null Beeld ap
Beeld ap

'De aanvallen van het Israëlische leger zijn niet gericht op Hamas, het is een collectieve afstraffing van de bevolking van Gaza'

In het oorlogsrecht wordt de term collectieve afstraffing gebruikt voor intimidatie van of een aanslag op groepen of personen voor acties die ze zelf niet hebben begaan. Toen het Israëlische leger in de eerste dagen van de oorlog de huizen van politieke - dus niet militaire - Hamasleden bombardeerde, was er sprake van collectieve bestraffing.

Biedt het bestand dat vandaag ingaat de inwoners van de Gazastrook - waar het dodental tot boven de 1.800 is gekomen - echt even rust? Drie Palestijnen beschrijven hun leven in belegerd gebied. En: hoe verhoudt de strijd tussen Israël en Hamas zich tot het oorlogsrecht?

null Beeld afp
Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden