Ook anti-traditie is nu traditie

H ET EERSTE wat opvalt aan Peter Brötzmanns tenorsaxofoon is het geluid: alsof er een 747 door je huiskamer vliegt....

De in 1941 in Wuppertal geboren muzikant is ook beeldend kunstenaar. Hij voltooide de kunstacademie en was in de jaren zestig nauw betrokken bij de Fluxus-beweging. De ruwheid van zijn hoge noten herinnert aan dikke kwakken acryl op een maagdelijk doek.

In de free-jazzexplosie van de jaren zestig kon je het niet beter hebben: Brötzmann kon uren doorgaan en gaf muzikanten die vermoeid raakten nieuwe energie. De trompettist Don Cherry vergeleek hem met een 'machinegeweer'.

Zijn kalme manier van doen (ontwapenend vriendelijke ogen, zachte stem) verbergt een intense vastberadenheid die ook zijn carrièreverloop tekent én bijdroeg aan zijn reputatie van groot innemer. Die stoelt niet op beschonken uitspattingen, maar op zijn kennelijke vermogen alcohol per vat in te nemen - Brötzmann is de laatste man die overeind blijft, in welk gezelschap dan ook.

Brötzmann is een paradoxale anarchist. Hij speelde een sleutelrol in de beweging die afstand nam van Amerikaanse (jazz)voorbeelden en een eigen Europese improvisatiemuziek ontwikkelde. Maar net als bij veel van zijn collega's hield zijn liefde voor jazzmuziek stand.

Zijn daverende trio met drummer Han Bennink en de Vlaamse pianist Fred van Hove was een vlaggenschip van de nieuwe Europese beweging. Toch zette de dixieland die hij als tiener speelde hem op het spoor van de collectieve improvisatie. Hij houdt van Sidney Bechet, en diens klaarheldere, vérdragende sopraansaxofoon. Een verrassend tedere kant komt naar voren als hij de tarogato bespeelt, een soort houten sopraan uit Hongarije. Daarop heeft hij een wijd, archaïsch vibrato, dat hem verbindt met het oude Europa, Bechet en een andere jazzliefde: Albert Ayler.

Brötzmann maakte talrijke platen, met iedereen van Cecil Taylor tot nauwelijks competente figuren, die soms klinken alsof ze jazz zelfs niet van horen zeggen kennen. Zijn beste cd's maakt hij doorgaans met muzikanten die een jazzachtergrond hebben. In 1991 nam hij de cd Songlines op met bassist Fred Hopkins en drummer Rashied Ali. Ze komen dicht in de buurt van een swingende ritmesectie. Songlines is een goed vertrekpunt voor nieuwsgierige jazzfans die Brötzmann nog niet kennen.

In de tweede helft van de jaren tachtig bracht een concertorganisator uit Chicago hem in contact met de slagwerker Hamid Drake. Het klikte. Drake heeft power en uithoudingsvermogen in overvloed en haalt een ruig geluid uit zijn drumstel. Bovendien weet hij wat luisteren en reageren is.

De saxofonist en drummer vormden een fraai kwartet met de New Yorkse bassist William Parker en de elektrische trompettist Toshinori Kondo. Hun kwartet, Die Like a Dog, kwam oorspronkelijk bijeen voor een hommage aan Albert Ayler, maar volgt nu een eigen koers. In Amsterdam spelen Brötzmann en Drake volgende week met Brötzmanns zoon Caspar, basgitarist in de punkband Massaker. Dat trio zal de saxofonist ongetwijfeld voorzien van de energie en het volume die hij nodig heeft om op te stijgen.

Drake is ook van de partij op de recente driedubbel-cd met tentet- en octetbezettingen op het ambitieuze Okkadisc-label uit Chicago. The Chicago Octet/Tentet is min of meer een vervolg op Brötzmanns Machine Gun uit 1968 - een free-jazzreveil dat bovenal lang en luid wilde zijn.

Opnieuw is het Brötzmann die in deze Chicago-sessie zijn collega's inspireert. Het beeld rijst op van een nieuwe generatie van verwante saxofonisten (Ken Vandermark, Mars Williams, Mats Gustafsson uit Stockholm) die de fakkel overnemen. Het lijkt raar genoeg op sommige platen uit de jaren vijftig, waarop een New Orleans-veteraan werd bijgestaan door enthousiaste, maar respectvolle jonge dixielanders.

Net als alle jazzstijlen is de Europese energie-school, die 'de traditie' aan flarden wilde blazen, onderdeel van de traditie geworden.

Het decor wisselt, maar Brötzmann gaat verder, onwankelbaar. Recht overeind.

Kevin Whitehead

Peter Brötzmann, Hamid Drake en Caspar Brötzmann, 29 december op de Klap op de Vuurpijl, Werkteater Amsterdam.

Brötzmann: The Chicago Octet/Tentet. Okkadisc 12022 (drie cd's, import). Andere genoemde (her)uitgaven op FMP, distributie BVHaast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden