Ooit leken de dagen van de Syrische president geteld, nu herrijst Assad uit de as

Niks regime change

Er tekent zich een verbijsterende ontknoping af in Syrië: een burgeroorlog die begon met een poging de dictator te verdrijven lijkt uit te draaien op een overwinning voor diezelfde man.

Foto reuters

Bashar al-Assad heeft de wind in de zeilen. Met de aanval op de stad Deir al-Zor, een van de laatste bolwerken in Syrië van Islamitische Staat, zet het regime van de Syrische president zijn opmars voort. Steeds meer grondgebied valt in handen van het leger. Waar moet dat eindigen?

'De overwinning van het regime van Bashar al-Assad tekent zich af', is de prikkelende kop boven een recent artikel van Fabrice Balanche, Syrië-watcher aan de Stanford University in de VS. Als de geopolitieke parameters niet veranderen, stelt hij, zal het Syrische regime binnen twee jaar de eindoverwinning kunnen vieren.

Uiteraard zal er voor die tijd nog heel wat water door de Eufraat stromen, en ook Balanche zelf calculeert allerlei mitsen en maren in. Maar de gedachte blijft boeiend - en cynisch - genoeg: zes jaar na het begin van de burgeroorlog, 470 duizend doden, zes miljoen vluchtelingen en een verwoeste natie verder, koerst Syrië in de richting van een 'Terug naar Af'. Niks regime change.

De Syrische president Assad tussen aanhangers voor het gebed in een moskee in Qara, bij Damascus, voor Eid al-Adha, het offerfeest vorige week. Foto afp

'Hooguit een paar weken'

Geen sprake is er meer van een krachtige oppositie, die met steun van het Westen de regering de nederlaag bezorgt of op z'n minst een democratische transitie afdwingt. De oppositie ligt bloedend in de hoek. 'De Verenigde Staten zullen niet langer pogingen van de oppositie steunen het regime te verjagen', zegt Michael Hanna van de Century Foundation in New York. 'Dat is voor eens en altijd voorbij.'

De rebellen die Washington nu steunt, zijn van een ander slag. De door Koerdische milities geleide Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) vechten niet tegen het leger, maar tegen de extremisten van IS. Sinds afgelopen weekend is de SDF verwikkeld in een wedloop met het regime om de controle over de provincie Deir al-Zor, maar dat blijft beperkt tot het zuidoosten. Een bedreiging voor Assad vormen de Koerden niet. De afgelopen zes jaar lieten de twee partijen elkaar met rust.

Ooit leken de dagen van de Syrische president geteld. De oppositie, hoe versplinterd ook, had de overhand. Het leger hield zich ternauwernood staande in een strook land in het westen van Syrië. Niemand gaf een cent voor Assads politieke toekomst. 'Hooguit een paar weken' gaf de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Ehud Barak hem begin 2012. Volgens het Westen diende Assad onmiddellijk op te krassen. Zelfs een rol in een overgangsfase was eigenlijk onbespreekbaar.

En kijk nu eens. De afgelopen twee jaar, sinds de Russische interventie in de burgeroorlog, heeft het Syrische leger slag na slag gewonnen, mede met hulp van Iraanse milities en Hezbollah. Ruim tweederde van de bevolking woont in regeringsgebied. Het leger heroverde Homs, Hama en Aleppo. In de vijf grootste steden van het land wappert de vlag van het regime. Hezbollah-leider Sayyed Hassan Nasrallah, Assads bondgenoot, riep dinsdag zelfs al de overwinning uit in de Syrische burgeroorlog. 'We hebben de oorlog gewonnen. Wat resteert zijn verspreide gevechten', zo werd hij geciteerd in de Libanese krant Al-Akhbar.

IS-bolwerk Deir al-Zor wordt mogelijk de volgende scalp aan Assads riem. Speciaal VN-gezant Staffan De Mistura denkt dat IS volgende maand uit de stad verjaagd kan zijn. Eenzelfde voorspelling deed hij onlangs voor Raqqa, de 'hoofdstad van het kalifaat', die al voor zeker de helft in handen is van de Koerdisch/Arabische SDF.

Mogelijk is De Mistura te optimistisch. Ten zuidoosten van Deir al-Zor valt nog een reeks steden in de Eufraat-vallei op IS te veroveren. De laatste desperado's van IS kunnen fanatiek standhouden. Terreurcellen zullen voortwoekeren.

Foto afp

Kantelpunt

Maar hoe dan ook: het ziet ernaar uit dat ergens begin volgend jaar het IS-kalifaat in Syrië (en in Irak) verleden tijd zal zijn. In de Syrische burgeroorlog kan dan een bladzijde worden omgeslagen. Wat gaat het nieuwe hoofdstuk brengen? In Genève wordt met internationale bemiddeling al een paar jaar gewerkt aan een politieke oplossing voor Syrië, tot nu zonder het geringste resultaat. De implosie van het kalifaat zou een kantelpunt kunnen zijn voor het vredesoverleg.

Dat is wat De Mistura bepleit. Hij ziet de aanstaande val van Raqqa en Deir al-Zor als 'het moment van waarheid', zei hij vorige week. De betrokken landen moeten hun Syrische bondgenoten aansporen tot echte onderhandelingen. Gebeurt dat, dan 'kunnen binnen een jaar geloofwaardige verkiezingen volgen'. De vraag is, volgens de VN-gezant: 'Zal de oppositie realistisch genoeg zijn om te beseffen dat ze de oorlog niet heeft gewonnen?'

Een verwante vraag luidt: is de oppositie bereid in te zien dat het vertrek van Bashar al-Assad niet langer een voorwaarde vooraf kan zijn voor onderhandelingen? Door de internationale spelers wordt daarom flink op de oppositie ingepraat, meldt persbureau AP. 'Een bittere pil' voor de rebellen, maar zelfs landen als Saoedi-Arabië proberen hen ervan te doordringen dat ze irrelevant worden indien ze de 'nieuwe realiteit' niet onder ogen zien.

Maar geloofwaardige verkiezingen volgend jaar in Syrië? De kans op een reünieconcert van de Beatles is groter. Balanche gelooft er dan ook niets van. 'Een politieke transitie, ik zie het niet gebeuren.' Hij wijst op de parlementsverkiezingen die vorig jaar in Syrië werden gehouden - een schertsvertoning.

Ook Michael Hanna noemt de kans op vruchtbare onderhandelingen over een politieke oplossing 'non-existent'. Hooguit, zegt hij, komen er afspraken over lokale bestanden. Op z'n best beklijven die en wordt de fragmentatie van het land bestendigd. Terugkeer naar een verenigd, centraal bestuurd Syrië ziet hij in de verste verte niet, ook niet 'nu het regime lijkt af te stevenen op een soort overwinning'.

Verder vechten lijkt daarom het meest waarschijnlijk, ook na de afrekening met IS. Hoezeer de oppositie ook is teruggedrongen, in het westen van Syrië heeft ze nog diverse gebieden in handen, met de provincie Idlib als de grootste kluif.

De 'gematigde' rebellen (wat dat ook moge betekenen) werden hier in juli op een zijspoor gerangeerd door radicale jihadisten, die de provinciehoofdstad Idlib en de grensstrook met Turkije in handen kregen. De provincie is nu het speelveld van Hayat Tahrir al-Sham (HTS), een begin dit jaar gevormde koepel van verzetsorganisaties. In wezen is het de zoveelste verschijningsvorm van Al Qaida, dat eerder als het Al Nusra Front door het leven ging.

De VN-resoluties over Syrië zijn klip en klaar: met Al Qaida en verwante groepen valt (net als met IS) niet te praten, alleen te vechten. Dat is ook de opvatting van de regering-Trump, zo benadrukte de Amerikaanse Syrië-gezant Michael Ratney begin augustus in een brief. De terroristen van Al Nusra blijven doelwit van Washington, onder welke nieuwe naam ze ook mogen opereren.

Foto afp

De overname van de provincie Idlib door HTS is een 'grote tragedie', volgens Ratney. Met een dergelijk Al Qaida-bastion is het 'voor de VS moeilijk de internationale partijen ervan te overtuigen geen militaire maatregelen te nemen'. Lees: Rusland ervan te overtuigen niet te gaan bombarderen. HTS is nu, met zo'n 30 duizend strijders, de grootste rebellengroep in Syrië en 'wordt met de dag sterker', aldus Balanche.

De vroegere lieveling van het Westen, het Vrije Syrische Leger (FSA), is in Idlib gereduceerd tot een slechts paar duizend man.

Moskou en Washington zullen eerst een internationale overeenkomst willen hebben voor de aanval op Al Qaida/HTS wordt geopend. Maar Idlib stelt met name de Amerikanen voor lastige strategische keuzes. Zij hebben hier geen lokale strijders die, zoals de Koerden zo voorbeeldig doen tegen IS, op de grond het moeilijke werk opknappen. Maar wat dan? Stellingen van de extremisten bombarderen terwijl die op de grond worden aangevallen door het Syrische leger en Hezbollah? Dat zou al te dol zijn.

Mogelijk, zegt Balanche, kunnen de Amerikanen vanuit het noorden samenwerken met Turkije en door de Turken gesteunde rebellen, terwijl het Syrische leger en de Russen vanuit het zuiden HTS aanvallen. Op die manier wordt het werk veilig verdeeld, zoals aanvankelijk ook in het oosten (Raqqa en Deir al-Zor) tegen IS leek te gaan gebeuren.

VN-gezant De Mistura had vorige week een andere suggestie: Idlib moet volgens hem worden 'bevroren', zodat intussen gewerkt kan worden aan een politieke oplossing voor de rest van het land. Maar ook dat roept vooral vragen op. Vrede sluiten en zodra dat gelukt is meteen de oorlog hervatten?

Meer Syrië

Door de VS gesteunde Syrische rebellen zijn een offensief begonnen tegen Islamitische Staat in de zuidoostelijke provincie Deir al-Zor, een week nadat het Syrische leger een aanval opende op IS elders in de provincie. Daarmee wordt niet alleen IS in de tang genomen, ook is een wedloop begonnen tussen de rebellen en het regime om de controle over het olierijke zuidoosten.

De Syrische president mag dan onverminderd doorgaan met het afslachten van zijn bevolking, de angst voor Al Qaida is groter dan de walging van zijn wandaden. Nog even en we staan weer allemaal aan de kant van Assad, schreef correspondent Remco Andersen in 2013.