Oogst opera

Vanavond gaat de '3D-filmopera' Sunken Garden van Michel van der Aa in première in Londen. Grote kans dat de Amsterdamse componist doorbreekt naar de internationale top.

DOORGUIDO VAN OORSCHOT

Sjaals. Gebreide truien. In elke hoek een hittekanon. Als de lente hapert, is repeteren in een Oost-Londense industrieloods niet per se een pretje. Maar op koude botten loopt Michel van der Aa geen kans. Het is eind maart en hij heeft nog maar drie weken te gaan tot de wereldpremière van zijn '3D-filmopera' Sunken Garden.

Als componist heeft hij de noten geschreven. Als filmer heeft hij de draaidagen voltooid. Nu schuift hij de disciplines in elkaar. Acterende zangers op toneel, zingende acteurs op het filmscherm, gebed in muziek die live klinkt of elektronisch: alle lijnen komen samen bij regisseur Van der Aa.

Hij legt een scène stil en verklaart aan twee zangers de essentie van hun confrontatie. Met een 3D-bril op keurt hij repen stof. En wanneer een laptop de driedimensionale projectie van een tropische tuin bevriest, brengt hij de bladeren met een paar toetstikken weer aan het wuiven.

Aprilmaand wordt oogstmaand voor Michel van der Aa. De première in Londen, vanavond, is uitverkocht, net als de zes voorstellingen die Sunken Garden begin juni in het Holland Festival vult. En dan mag de filmer-componist in Duitsland en Amerika ook nog twee prijzen ophalen die hem samen meer dan honderdduizend euro opleveren.

Vooral de Grawemeyer Award spreekt tot de verbeelding. Van der Aa krijgt hem voor zijn celloconcert Up-close. Het stuk kenmerkt zich volgens de jury door 'een hoogst innovatieve versmelting van muzikale en visuele kunst'. De artiest uit het Amsterdamse IJburg, die puberde in gitaarbandjes en Radiohead verkiest boven Verdi en Wagner, klimt ermee op tot de rangen van componerende matadoren als Andriessen, Ligeti en Boulez.

Ook daarom staat Sunken Garden op de internationale operakalender in rood genoteerd. 'Iedereen komt kijken', weet Van der Aa. 'Operadirecties, pers - het wordt een beslissend moment in mijn carrière.'

Zijn tenor klinkt kelig, rond de oren woekert het eerste grijs. 'Hier zit geen avantgardist die het publiek de stuipen op het lijf jaagt', observeerde de Süddeutsche Zeitung. Evengoed verlegt Michel van der Aa artistieke grenzen, schreef de Financial Times. De krant hees zijn vorige opera After Life zelfs op het schild als 'de Gesamtkunst van de toekomst'.

Waarmee het speculeren kan beginnen. Want stel dat Sunken Garden in Londen, Amsterdam en later in Toronto en Lyon dezelfde weerklank vindt, dan ontstijgt Michel van der Aa definitief de polder. Spreken we straks van de Grote Drie van de Nederlandse toonkunst: Sweelinck, Andriessen, Van der Aa.

Het zou de triomf zijn van Componeren 2.0. Van der Aa gooit klassiek, pop en elektronica graag in de mixer. Vaak voegt hij video en film toe, maar niet als hippe entertainmentlaag. 'Beeld moet iets uitdrukken wat ik met noten alleen niet kan.'

Verder beperkt hij zich niet, zoals menig collega wel doet, tot het schutterig halen van applaus na maanden creatieve eenzaamheid. Hij produceert zijn eigen cd's en dvd's en vliegt de wereld rond om zijn plannen te pitchen. Dat hij het mediagenieke hoofd geregeld bij De Wereld Draait Door vertoont, doet zijn zaak geen kwaad. Ook via sociale media maakt hij zichzelf aaibaar. Op maandagochtend 4 april 2011 twittert @vanderaanet aan ruim tweeduizend volgers:

Even later:

De noten kwamen traag en een voltooid libretto lag er ook al niet. Voor drie eerdere opera's schreef Van der Aa zijn teksten zelf. Dit keer heeft hij alle hoeken van de literatuur afgegraasd, van sciencefiction tot poëzie - maar niets kunnen vinden.

Toch klinkt in september 2011 een juichkreet:

Sterker nog: de tekst is van David Mitchell, de Britse bestsellerauteur. Tijdens het lezen van zijn roman Wolkenatlas bedenkt Van der Aa: een muzikaal boek, van een schrijver die kan omgaan met vorm en tijd. Laat ik hem benaderen.

Grappig dat je me vraagt, zegt Mitchell, maar ik wérk al met een Nederlandse componist. Klaas de Vries heeft hem gestrikt voor de opera Wake, waarmee Enschede in 2010 de vuurwerkramp herdenkt.

Later, na een middag in een Amsterdams café, gaat David Mitchell alsnog akkoord. Inmiddels heeft hij After Life gezien en de artistieke verwantschap met Van der Aa herkend. Allebei zijn ze vertellers van gelaagde verhalen, met een fascinatie voor personages die zweven tussen leven en dood.

Ze slaan aan het fantaseren over de kunstvorm opera. Wat is geschikte thematiek? Welke tekst nodigt uit tot zingen? En hoe laat je film voortvloeien uit het dna van een libretto?

Mitchell levert een whodunnit over vermiste mensen, vervlochten met een docudrama over geestelijke trauma's na wiegendood en euthanasie. De derde streng is een occulte vertelling over lichaam en ziel.

Lastig na te vertellen verhaal. Een neurotische filmer maakt een documentaire over onverklaarbaar verdwenen personen. Hij traceert ze in een tropische tuin, waar hun zielen worden leeggezogen door een miljonaire die er de eeuwigheid mee wint. Onderliggende thematiek: hoe geestelijke trauma's een mens isoleren van het leven.

Wel ziet Van der Aa de uitbundigste cultuurhistorische vewijzingen graag geschrapt. 'David is een classicus, ik richt de blik liever op het heden.' Resteert een tekst die speelt met bijbelse en renaissancistische motieven, maar niettemin naadloos aansluit op eerder Van der Aa-werk over eenzaamheid en isolement.

Mysterie, dreiging, gevaar: we kennen zijn beklemmende universum sinds de kameropera One. Tijdens het premièreapplaus in 2002 draaide zijn moeder zich met grote ogen naar hem om, geschrokken van de wijze waarop sopraan Barbara Hannigan kampt met een alter ego dat haar via luidsprekers en een filmscherm kwelt.

Als kind leed hij aan nachtmerries. De kleine Van der Aa sloeg aan het slaapwandelen en hing 's nachts zelfs uit het raam. Het hield op nadat een wijze arts hem op gitaarles had gestuurd. Hij noemt het zijn 'slagschaduwkant'. 'Ik vermoed dat ik die kanaliseer door het maken van kunst.'

Zijn vroegste ideeën deed Michel van der Aa op bij de jeugdoperettevereniging van Schoorl. Immer still heette het stuk waarin hij debuteerde als 'tweede trol van rechts'. Zijn vader dirigeerde vanuit het souffleurshokje, een pianist zat op het zijtoneel.

'Ik was geen onverdienstelijke jongenssopraan. Ook met de decors hielp ik graag. Leuk werk was dat: je schilderde een berg en het toneel veranderde op slag in Oostenrijk.'

Aan het Haagse conservatorium liet hij zich kneden tot expert in opnametechniek en klankregie. Maar het makersbloed speelde op. Met muziekpapier onder de arm stak Van der Aa over naar de compositieafdeling, waar Louis Andriessen zich over hem ontfermde. In 1999 leverde hij de elektronische intermezzo's voor Andriessens opera Writing to Vermeer, met filmbeeld van Peter Greenaway.

Als een pup stapte Michel van der Aa destijds de hedendaagse-muziekscene binnen, met verbaasde ogen snuffelend naar zijn eigen parcours. Die nieuwsgierigheid voerde hem onder meer naar een filmopleiding in New York, waar hij nog tips kreeg van Kevin Spacey.

In de kille Londense loods verrijst een tropische tuin. Zet een 3D-bril op en een blaadje wiegelt boven je wenkbrauw. Minstens zo krachtig is de illusie dat Claron McFadden, de sopraan van vlees en bloed, in dezelfde ruimte acteert als haar gefilmde vakzuster Kate Miller-Heidke.

'Krrrr....' kraken de stembanden van deze Australische popster. Haar 3D-lijf trilt alsof ze zojuist wordt doorgestraald vanaf Starship Enterprise, begeleid door een flardje Britney Spears (You're toxic!).

Verstopt in de partituur zit ook Duran Duran. Er klinkt het serieuze ritmische gedonderjaag van Louis Andriessens Haagse School. Aria's komen voorbij, met heuse melodieën. Uit Van der Aa's pen vloeide bovendien een popsong met het beukende toerental van dubstep.

Wie op de noten van Sunken Garden het etiket 'caleidoscopisch' plakt, krijgt van de maker groot gelijk. 'Ik stam uit de pophoek en op die intuïtie durf ik steeds meer te vertrouwen.'

Er zijn momenten dat hij denkt: het is allemaal, állemaal klote. Krijgt hij 'helemaal het schijt' van een week morrelen aan twee minuten muziek. Maar met Sunken Garden sluit hij geen compromissen, heeft hij zichzelf beloofd. In zijn Londense appartement heeft hij een mobiele studio waarmee hij in de partituur of de film elke avond wel iets verfijnt.

Tot zes dagen voor de première. Dan twittert @vanderaanet:

Een minuut later lezen zijn volgers:

Michel van der Aa: Sunken Garden. Londen, Barbican Theatre, 12/4 t/m 20/4. Van 3 t/m 9 juni staat Sunken Garden in het Holland Festival (uitverkocht).

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden