Oog om oog

Het presidentschap van George Bush is radicaler dan Amerika in decennia heeft meegemaakt. Wat is de weerslag in het land?...

Tekst Jan Tromp

Naar Huntsville in Texas ga je voor de muur. Hij is van 1848, hij bestaat uit mooie, rode baksteen, maar vergis je niet, er is niets van gemoedelijkheid. Zeker tachtig meter lang is de muur, misschien wel tien meter hoog, nog eens anderhalve meter prikkeldraad. En wachttorens op elke hoek -pilaren van tucht.

Van maandag tot vrijdag, altijd in de ochtenduren, laten ze vanuit de muur tientallen mannen gaan, soms wel een paar honderd. Allemaal tegelijk. Je weet niet wat je ziet.

Op een draf komen ze aanzetten, van links, vanaf het einde van de muur, een kudde opgejaagde beesten. Ze hebben een rood gehaakt netje bij zich, hun spullen, veel stelt het niet voor. De gelukkigen vallen halverwege in de armen van geliefden. De meute draaft door, naar de hoek met Houston Avenue, naar het busstation van de Greyhound. Wegwezen, dat is alles wat ze willen.

'Ik heb medelijden met ze.' Glenn Darnell is een kleine grijze man, hij is vrijwilliger vanwege de baptistenkerk, vangt familieleden op die komen afhalen. 'Tweederde is binnen drie jaar terug.'

Het eerste wat ze doen is van kleren wisselen. Er is bij het busstation een uitdragerij met nette, tweedehands kledij.

'Heb je gezien hoe ze ons in vodden de straat op schoppen? We lopen erbij als clowns.' Hij heet Patrick Mason, een blanke, pokdalige veertiger, armen en nek vol tatoeages. Hij maakt zich kwaad. Dat is wat opvalt: ze zijn allemaal kwaad.

Ze vertellen over de kakkerlakken en de ratten en in een hogere toonsoort over de bruine kluizenaar, een spin die bijt. De cellen, de slaapzalen zijn ervan vergeven.

Eerst jeukt het alleen maar, maar na een tijdje ontstaan gezwellen vol groen-gele pus die moeten worden weggesneden. De klootzakken laten je dagenlang lijden. Pas met een gloeiende, kloppende bult op je kop mag je naar de dokter.

Ze praten over de bewakers en wat voor klootzakken dat zijn. Dat je alles bij ze kunt kopen -vijftig dollar voor een pakje sigaretten. Dat ze je vernederen en treiteren en dat ze je in elkaar slaan als je hen aanvliegt en je zonder matras voor dagen in de isoleer flikkeren.

'Sommige jongens draaien door.' Travis Sterling heeft er negen jaar op zitten. Hij is nu 37. Hij had een vriend neergeschoten na een ruzie over cocaïne.

'Ik heb gezien dat gevangenen een jongen zijn keel doorsneden. Die goser liep de hele dag te gillen, ze werden gek van hem. Er zijn er die hun arm over de volle lengte opensnijden. Alles doen ze om eruit te komen.'

Vijftig dollar hebben ze meegekregen. En een buskaartje. Onder de overkapping van het station, eigenlijk een halteplaats zitten ze op richels en randen te wachten. Er wordt vooral gerookt. Het is de vrijheid die met volle teugen wordt geïnhaleerd.

Dit was de laatste keer. Ze weten het zeker. Mason heeft drie jaar gezeten, voor een inbraak. Het was zijn derde keer, de laatste. 'De lucht buiten is anders', zegt hij.

Sterling heeft zijn vrouw verspeeld. 'Dat wachten - ze kon het niet meer aan. Ik mocht het niet van haar vragen.' Hij laat namen zien die op zijn handen zijn getatoeëerd, Samantha op zijn rechter, Geaneva op zijn linker. 'En Britney, mijn derde dochter', lacht hij, 'staat op mijn rug.' Hij is veranderd. 'Ik heb vaste grond onder mijn voeten.'

'Ik heb medelijden met ze', zegt de kleine, grijze Glenn Darnell nog eens. 'Als christen ben ik het er niet mee eens. Ze houden die jongens te lang vast. Als ze eruit komen zijn ze alles kwijt. Hun vrouw, hun kinderen, hun huis, hun baan. Ze kunnen nergens heen, behalve terug naar Huntsville.'

Ruim twee miljoen Amerikanen zitten vast. Twintig jaar geleden was het aantal gedetineerden 700 duizend. Bijna 130 duizend gevangenen in de VS hebben levenslang. In tien jaar is dat cijfer nagenoeg verdubbeld.

De Amerikaanse overheid heeft de crisis in het gezag beantwoord met een weergaloze repressie. Wie daarvan iets wil meemaken reist naar Texas. Vijftien jaar geleden telde Texas 50 duizend gedetineerden, nu 150 duizend -dat is van een stad als Haarlem de hele bevolking. Een op de tien Texanen draait wel een keer de bak in. Voor zwarte Texanen is het een op de drie. Met de ijver waarmee konijnen holen graven zijn nieuwe gevangenissen gebouwd.

Al die expansie is in gecondenseerde vorm aan te treffen in Huntsville, een provincieplaats honderd kilometer ten noorden van Houston. Het vrije deel van Huntsville is overwegend blank, en christelijk. Het stadje telt 35 duizend inwoners, een kwart daarvan is gevangene. Nog eens een kwart zit aan de andere kant van de tralies, is bewaker of leeft op indirecte wijze van de gevangenis. De mensen praten er niet graag over, het is alsof ze zich schamen voor een minderwaardige bedoening.

The Walls, de muur van Huntsville, is het logistieke centrum van het gevangeniswezen in Texas en ook nog onderkomen voor 1500 gedetineerden. Duizenden anderen zitten in nieuwe, zwaar bewaakte complexen aan de rand van de stad of in de directe omgeving ervan. Het zijn kampen die sterk aan oorlog doen denken.

Volgens de statistieken was begin jaren negentig bijna vijftig procent van de gevangenen binnen drie jaar terug in de bak. Dat percentage zou in 1998 zijn teruggedrongen tot 32. Over de laatste vijf jaar zijn geen cijfers beschikbaar.

Vanaf de weg kun je de meeste kampen in open veld zien liggen. Als je geluk hebt tref je groepen gevangenen die het land bewerken. Ze staan dicht op elkaar, in witte kleding. Om hen heen gaan bewakers te paard. Ze dragen duifgrijze uniformen en witte cowboyhoeden. Het doet aan slavernij denken.

Op twintig meter van de muur staat de First Baptist Church. Dominee predikt deze zondag over de slang. Laten we bidden dat God ons uit de morele put helpt, laten we bidden voor onze president. Dat hij dit land mag genezen. 'Er is zoveel verleiding en onwaardigheid die zich aan ons opdringt.'

Behoort de doodstraf ook tot de onwaardigheid? De Schrift biedt houvast. Ouderling A.V. Majors wijst op Exodus 21:14 - 'doch wanneer iemand misdadig handelt tegen zijn naaste en hem met list doodt, dan zult gij hem van mijn altaar weghalen, opdat hij sterve.' Als je wilt, mag het ook Leviticus 24:20 zijn - 'een breuk voor een breuk, een oog voor een oog, een tand voor een tand'.

'Ik zie niet hoe een moordenaar ooit zou moeten terugkeren in de maatschappij.'

Van de hele wereld is Huntsville de hoofdstad van de doodstraf. Ze zitten nu op 325 executies, gerekend vanaf 1982, waarvan 112 onder het gouverneurschap van George W. Bush. In 1972 had het Hooggerechtshof een einde gemaakt aan terechtstellingen in de VS omdat de doodstraf 'wreed en ongebruikelijk' werd bevonden, maar dat bleek later slechts een tijdelijke opvatting.

In 1982 is in Texas de zaak weer op gang gekomen. Geen electrische stoel meer, maar inspuitingen. De kosten bedragen 86 dollar. De gevangenis begraaft de meeste gee¿ecuteerden op het eigen kerkhof. Gevangenen graven de kuil.

Livingston, een vlek op zeventig kilometer van Huntsville, is de voorraadkamer van de dood. Hier zitten 456 ter dood veroordeelden, onder wie negen vrouwen te wachten op hun executie. Geen staat in de VS heeft er meer. Het wachten kan jaren duren, altijd weer is beroep mogelijk. De dood is geduldig in Texas.

Alle executies worden uitgevoerd achter de muur van Huntsville. Eerst ga je door een lange gang die uitloopt op een patio met lieve bloempjes en drie hoge hekken. Dan ben je bij het dodemanshuis: acht cellen op een rij, een douchecel voor wie schoon en fris zijn lot tegemoet wil gaan en de dodenkamer zelf.

Jim Willet vond dertig jaar gevangeniswezen genoeg. Vooral de laatste jaren waren zwaar. Als directeur heeft hij tachtig executies gedaan, misschien negentig. Hij is vroeg met pensioen gegaan, maar toen hij thuis tegen de hond begon te praten, is hij een baan gaan zoeken. Sinds enige tijd gaat hij over het museum van Huntsville. Het is een gevangenismuseum.

Hij vertelt over een man die een paar moorden op zijn geweten had, maar zich in gevangenschap opwerkte tot geleerde en later hoogleraar werd. Zijn universiteit ontsloeg hem toen ze zijn verleden ontdekten.

Willet: 'Die man had alles gedaan wat ons systeem van hem vroeg. Hij had zijn straf uitgezeten, hij had zich verbeterd, hij had zijn verleden achter zich gelaten. En toch werd hij ontslagen. Amerikanen geloven niet in rehabilitatie.'

Over de executies: 'Het was de moeilijkste kant van het werk, maar ik zei altijd tegen mezelf: als ze toch moeten sterven, kunnen ze geen betere treffen dan mij.' Hij heeft de tel niet bijgehouden, uit weerzin.

'Het wordt routine, maar het went nooit. Je beseft dat jij het bent die iemand doodt. Of vermoordt, als je dat woord liever hebt. Het zijn vaak aardige mensen. Op een fataal moment in hun leven zullen het vreselijke mensen zijn geweest, maar niet aan het eind. Ik had prettige gesprekken met ze.'

Nooit een hartelijker moordenaar gezien dan Thomas Miller-El. Hij is 53, een lange, zwarte man; vanachter glas zit hij breed te stralen. Op het raam zitten vegen. Bij nader inzien zijn het afdrukken van lippen, van kussen aan de onbereikbare.

Al zeventien jaar probeert Miller in beroepsprocedures aan zijn executie te ontsnappen, al tien keer is zijn executiedatum vastgesteld en weer uitgesteld.

Huntsville houdt de gevangenis goeddeels gesloten voor buitenstaanders. Maar de dodencellen mogen we bezoeken. 'Doe het goede' staat op een muur bij de ingang.

Miller: 'Dit is ontworpen als martelplek.' Hij blijft stralen. Per dag zitten hij en zijn lotgenoten 23 uur in opsluiting. Ook luchten doe je als eenling, in een kooi. In de cel is geen televisie, wel radio. Er is een raam met uitzicht op niemandsland. Miller: 'Dit gaat niet over leven. Dit is bestaan. Ik weet niet waarom het de moeite waard is. Je moet proberen niet gek te worden.'

Hij begint over Bush. 'Bush is een man die het leven niet respecteert. Dat deed hij al niet toen hij hier gouverneur was. Als president is het niet anders.'

De tegenwerping ligt voor de hand: je hebt zelf het leven niet gerespecteerd. Miller: 'De geschiedenis van het zuiden gaat al twee eeuwen over het doden van mensen, over slavernij, over het in elkaar slaan van zwarten midden op straat. Mensen van mijn ras kennen geen andere wereld. Er is niet veel om optimistisch over te zijn.'

Een paar ramen verderop zit Walter Bell jr. Van alle gevangenen verblijft hij het langst in de dodencellen. Vijftig jaar is hij nu, hij wacht al 29 jaar op zijn executie.

Hij is buitengewoon gespierd. Een kwestie van je eindeloos opdrukken in je cel. Verder doet hij niet zoveel. 'Ik kijk naar buiten', zegt hij. 'Ik probeer nergens aan te denken.' In de krant leest hij de stripverhalen. Hij kan niet lezen. Hij is Jehova Getuige geworden. Nu leest hij ook de christelijke stripverhalen.

'De laatste keer dat ik mijn moeder zag was met Kerstmis. Ze komt niet meer.'

Waarom niet?

'Dat weet ik niet.'

Mis je haar?

'Ja.'

Willet, de oud-gevangenisdirecteur, is in de loop der jaren meer gaan twijfelen.

'Worden mensen ten onrechte geëxecuteerd?' Hij werpt de vraagt zelf op. 'Er is zoveel beroep mogelijk voordat een doodstraf wordt voltrokken, de stukken komen onder zoveel ogen dat altijd wel een keer een rechter ingrijpt als het bewijs niet voor honderd procent zou deugen.

'Toch kan ik mij een paar zaken herinneren waarvan ik dacht: zo kan het niet gegaan zijn, dat kan hem niet geweest zijn.'

Het beleid in Texas is meer straffen en langer straffen. 'Het is de vraag of het helpt', zegt hij. 'Tussen 1964 en 1982 hadden we hier geen doodstraf. Waren de criminaliteitscijfers toen zoveel zorgelijker? In het begin van de jaren negentig telde Texas veertig gevangenissen, nu 105. Ik weet het niet, het lijkt wel alsof het niet meer ophoudt.

'Het heeft geen zin om hier te beginnen over opheffing van de doodstraf. Meer dan tachtig procent van de mensen is voor. Het enige dat helpt is een uitspraak van het Hooggerechtshof: het is genoeg geweest. Eerder zal Texas niet stoppen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden