profiel

Onzichtbare kracht in de strijd tegen mensenhandel

Profiel Corinne Dettmeijer

Als een onverstoorbare dieseltrein gaat Corinne Dettmeijer al jaren onzichtbare misstanden zoals mensenhandel te lijf. Haar belangrijkste wapen: statistieken. 'Ze lijkt op de kat die eindeloos naar een vogeltje kan turen, en er dan op afspringt.'

Corinne Dettmeijer op 10 maart dit jaar bij het congres Women in Key Leadership in Den Haag. Beeld Jiri Buller

Op het (Engelstalig) CV dat Corinne Dettmeijer - Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen - desgevraagd beschikbaar stelt, ontbreekt alle informatie over andere dan beroepsmatige hoedanigheden. Zo kunnen we er niet uit opmaken dat zij in 1949 in Den Haag is geboren, en dat zij getrouwd is en drie kinderen (twee zoons en een dochter) heeft. Dat zijn, volgens haar strikte definitie, privézaken waarin een zakelijke relatie onmogelijk belang kan stellen. 'Zij is heel formeel', beaamt Kinderombudsman Marc Dullaert, een van die relaties. 'Bij haar is het moeilijk om een barst in het glas te krijgen. Haar houding is heel duidelijk: ik wil best even over het weer praten, maar we hebben een zakelijke relatie.' 'Ze treedt heel doelgericht en planmatig op', zegt haar jaarclubgenoot Ada Kruisbeek, hoogleraar immunologie aan de VU. 'Ik wil dingen gedaan krijgen', bevestigt Dettmeijer zelf. En daarbij is ze uiterst vasthoudend, vult Dullaert aan. 'Ze lijkt op de kat die eindeloos naar een vogeltje kan turen, en er dan op afspringt.'

Als Nationaal Rapporteur Mensenhandel - een functie die zij sinds 2006 vervult - heeft zij de aandacht van de politiek, de magistratuur en de samenleving in haar geheel weten te vestigen op een misstand die schrijnend is, maar (vaak) moeilijk waarneembaar. Het is, zeker voor al diegenen die de andere kant op kijken, tenslotte niet meteen duidelijk tot welke vormen van rechteloosheid Oost-Europese aspergestekers door hun opdrachtgever worden veroordeeld en onder welke erbarmelijke omstandigheden het illegale personeel van Chinese restaurants soms woont en werkt. De consument heeft niet meteen de neiging om de prijs van kroepoek in verband te brengen met het hongerloon waarvoor deze lekkernij wordt geproduceerd door Indonesiërs die met valse beloften naar Nederland zijn gelokt.

De au pair die de haar toevertrouwde kinderen van school haalt, wordt niet onmiddellijk herkend als slachtoffer van moderne slavernij. De ontvanger van een donornier weet niet of het orgaan afkomstig is van een armlastige donor uit Colombia, India of Pakistan - het goedkoopste herkomstland. Van een jeugdige winkeldief is niet altijd duidelijk dat hij in opdracht van derden (vaak familieleden) handelt. Een aardige jongen kan zich ontwikkelen tot wrede loverboy die zijn 'partner' in afhankelijkheid gevangen houdt.

Een 17-jarige Dettmeijer met een vriendin op vakantie. Beeld -

Moderne slavernij

Vrouwen die tot prostitutie worden gedwongen, zijn niet altijd te onderscheiden van hun legale branchegenoten. Dat althans voeren hun klanten vaak aan ter verdediging van zichzelf. Volgens Dettmeijer zouden zij het onderscheid echter wel degelijk weten te maken als bezoek aan gedwongen prostituees zou worden bestraft. Van een prostituee die haar klanten in een garagebox ontvangt, die uitsluitend via tussenpersonen te bereiken is of die huilend haar werk doet, mag worden aangenomen dat zij niet in volle vrijheid haar keuzes maakt.

Het verschijnsel mensenhandel of moderne slavernij is dus veelvormig en diffuus. Naar de omvang kan slechts een slag worden geslagen. In 2013 werd Dettmeijer geattendeerd op 1.437 mogelijke slachtoffers van mensenhandel. 30 procent van hen was Nederlander. Tussen 2009 en 2013 kwamen jaarlijks gemiddeld 150 verdachten van mensenhandel voor de rechter. In 70 procent van de gevallen kwam het tot een veroordeling. Zowel het aantal veroordelingen als de strafmaat lag boven het niveau van de voorgaande jaren. Waaruit zou kunnen worden opgemaakt dat de ernst van het delict beter wordt onderkend. Daarvan getuigt ook het feit dat Dettmeijers functie wettelijk is verankerd, een unicum in de wereld.

Een politieagent doorzoekt een peeskamer op het Baekelandplein in Eindhoven. Beeld ANP

18 rapporten

Dettmeijer is verantwoordelijk voor 18 rapporten over mensenhandel, kindersekstoerisme en seksueel geweld tegen kinderen. Uit dat laatste rapport - dat vorig jaar veel opzien baarde - bleek dat 41 procent van de meisjes in Nederland voor hun achttiende slachtoffer is van een vorm van seksueel geweld. Mede onder invloed van de verontrustende cijfers die zij op gezette tijden over het land uitstort, is de strafmaat voor mensenhandel verzwaard, is de opvang voor minderjarige slachtoffers verbeterd en zijn er rechters benoemd met een specifieke deskundigheid op het terrein van de mensenhandel. 'Haar invloed schuilt niet in grootse, innovatieve ideeën', zegt Dullaert, 'maar in de ongelooflijke gedegenheid van haar rapportages.' Die gedegenheid uit zich in de statistieken en cijferreeksen waarvan Dettmeijer zich bedient. 'De liefde voor cijfers heb ik van mijn vader overgenomen', zegt zij zelf.

Met haar ruime definitie van seksueel geweld oogst Dettmeijer overigens wel kritiek. Volgens mediasocioloog Peter Vasterman, universitair docent aan de UvA, heeft zij het 'wel heel bont gemaakt door alles - zowel zeer lichte als zeer ernstige vormen van grensoverschrijdend gedrag - bij elkaar op te tellen'. 'Zondares', een prostituee die op haar blog 'informatie uit de eerste hand' verstrekt 'over hoe het is om hoer te zijn', merkte Dettmeijer vanwege haar statistisch machtsvertoon aan als gevaar voor haar branche.

'De discussie rondom prostitutie is altijd heel emotioneel', zei Dettmeijer in reactie op de kritiek. 'Vooral mensen van mijn generatie zijn erg bang voor vertrutting en moraalridders. Velen hebben een beeld van sterke, onafhankelijke vrouwen bij prostituees. De Wallen zijn een verworven recht en tolerantie staat hoog in het vaandel. Maar ik zie ook dat vrouwen rond de dertig hier al anders tegenaan kijken.'

Dettmeijer op haar 39ste tijdens een uitzending van de IKON over jeugdrecht. Beeld -

cv

1949 Geboren in Den Haag
1973 Doctoraal rechtsgeleerdheid Universiteit Leiden
1974 RAIO-opleiding (tot 1980)
1980 Officier van justitie in Rotterdam (tot 1985)
1985 Kinderrechter in Den Haag (tot 1995)
1995 Vicepresident rechtbank Den Haag (tot 2014)
2006 Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
2014 Zesde plaats in de Opzij Top 100 van machtige vrouwen, categorie Justitie en Openbare Orde

KLM-manager

Dat Dettmeijer jurist zou worden en zich in die hoedanigheid zou inzetten voor slachtoffers van mensenhandel lag in haar jonge jaren niet in de rede. Dettmeijer - de middelste van drie kinderen - had oude talen willen studeren, maar zag daar vanaf onder invloed van haar vader, een pragmatische KLM-manager die haar had voorgehouden dat met de studie van haar keuze geen droog brood te verdienen viel. Dus ging ze in Leiden, zonder noemenswaardige tegenzin, rechten studeren. Ze begon er met Romeins recht, waarmee ze haar affiniteit met ten minste één klassieke taal nog enigszins kon bevredigen. Als student was Dettmeijer weliswaar ijverig, maar van haar maatschappelijk engagement heugt Kruisbeek niet zoveel. 'Als leden van de VVSL (de Vereeniging van Vrouwelijke Studenten te Leiden die in 1973 zou fuseren met het Leidsch Studenten Corps tot het huidige Minerva, SvW) vormde je toch een selecte groep die enigszins buiten de maatschappij stond. Over politiek had je het zo min mogelijk. Onze jaarclub was niet zo ambitieus, om de waarheid te zeggen. Corinne en ik waren de voornaamste uitzonderingen op die regel.'

Bij haar afstuderen stond voor Dettmeijer vast dat haar professionele ambities, die zich tijdens haar studie hadden ontwikkeld, niet door een eventuele gezinsplanning zouden worden doorkruist. 'Vanaf dat ik vijf was, werkte mijn moeder veel. De moeder van mijn man Joost heeft ook altijd gewerkt, beiden in een tijd dat dat niet zo voor de hand lag. Voor ons allebei is het waarschijnlijk ook daardoor altijd vanzelfsprekend geweest dat ik werkte, we waren niet anders gewend.'

'We waren allemaal geroepenen', zegt Luyt de Brauw-Huydecoper, gepensioneerd vicepresident bij het Gerechtshof Amsterdam met wie Dettmeijer in contact kwam toen ze beiden rechter in opleiding waren. 'We wisten nog niet welke kant we op wilden, maar we hadden wel een dienende taakopvatting met elkaar gemeen.' 'Ze was behept met een sterk rechtvaardigheidsgevoel', zegt Sonja de Pauw Gerlings-Dohrn, die als kinderrechter begin jaren tachtig geregeld contact had met Dettmeijer in haar hoedanigheid van jeugdofficier van justitie. 'Maar dat kon zij met haar praktische inslag snel vertalen in daden.' Bij de aanvang van hun loopbaan vormde de jeugd nog de sluitpost van de rechtspraak, zegt De Pauw Gerlings. 'De oude kinderrechter was een vaderlijke, toegankelijke figuur die in de hiërarchie van de magistratuur onderaan bungelde. 'The judge of minors is the minor of judges', was een gangbare uitdrukking. Corinne en ik hebben geprobeerd in die situatie verandering te brengen.'

Murat D.

In 2004 was Dettmeijer voorzitter van de meervoudige kamer bij de rechtszaak tegen Murat D., de destijds 16-jarige leerling van het Haagse Terra College die conrector Hans van Wieren had doodgeschoten. Het voorval leidde tot grote maatschappelijke onrust, die werd aangewakkerd door een betoging van zo'n dertig sympathisanten van Murat vóór het Terra College. Dettmeijer was leider van het team Jeugdrecht bij de Haagse rechtbank die de zaak voorbereidde. D. werd veroordeeld tot vijf jaar cel en tbs met dwangverpleging. De zaak heeft volgens een oud-teamlid 'een duw gegeven' aan het (sinds 2014 geldende) adolescentenstrafrecht (een flexibeler grens tussen jeugdstrafrecht en volwassenenstrafrecht).

Alternatieve straffen

Als officier van justitie en - vanaf 1985 - als rechter ging Dettmeijer, aldus De Brauw, niet mee 'in de betreurenswaardige mode van hogere straffen'. 'Zij zette vooral in op preventie', zegt De Pauw Gerlings. Ze pionierde met alternatieve straffen en stond in Rotterdam aan de wieg van HALT, de instantie die jongeren tot 18 jaar zonder tussenkomst van het openbaar ministerie leer- of werkstraffen kan opleggen voor kleine vergrijpen.

'In haar huidige functie worden al haar capaciteiten pas ten volle aangesproken', zegt Luyt de Brauw. Anders dan De Brauw, die 'er tien jaar geleden uit stapte' om zich te kunnen toeleggen op de beeldende kunst, weet Dettmeijer vooralsnog van geen ophouden. Vorig jaar vierde ze in Frankrijk met een paar bevriende echtparen haar 65ste verjaardag, maar daarmee betrad ze geen nieuwe levensfase. Ze denkt zeker tot november 2017, als haar huidige termijn verstrijkt, Nationaal Rapporteur te blijven. 'Daarna dient zich wel weer iets anders aan.' De keuze die De Brauw heeft gemaakt, zal in elk geval nooit de hare zijn. 'Zij heeft het niet begrepen dat ik zomaar afscheid kon nemen van de magistratuur', zegt De Brauw. 'Ze zou het verschrikkelijk vinden om dagen achtereen in een atelier zitten zonder mensen te zien en zonder het gevoel te hebben zich nuttig te maken.'

Benieuwd hoeveel slaven er wereldwijd voor u werken? U test het op slaveryfootprint.org

Kinderen

Uit een vorig jaar door Dettmeijer opgesteld rapport blijkt dat jaarlijks naar schatting 62 duizend kinderen in Nederland voor het eerst slachtoffer worden van een vorm van seksueel geweld. 41 procent van de meisjes is slachtoffer, 23 procent van de jongens. 1 op de 10 meisjes maakt ongewild manuele seks mee, 1 op de 20 meisjes orale of genitale seks. 98 procent van de daders is man. 20 procent van de verdachten is pedofiel. 58 procent van de verdachten wordt vervolgd. 77 procent van de verdachten die voor de rechter komen, wordt veroordeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.