Bellen metOnze man in Frankrijk

Onze man in Frankrijk: ‘De tegenaanval op het radicale islamisme kan ook een averechts effect hebben’

Frankrijk is nog in shock vanwege de onthoofding van geschiedenisleraar Samuel Paty door een radicale moslim. We bellen met correspondent Daan Kool.

Deelnemers aan een eerbetoon voor Samuel Paty in ParijsBeeld EPA

Samuel Paty werd woensdag herdacht in de Sorbonne-universiteit in Parijs. President Emmanuel Macron sprak. Paty kreeg postuum de hoogste civiele onderscheiding, het Légion d’honneur.

Wat was het voor herdenking?

‘Zo’n nationale hommage is uitzonderlijk. Die is meestal voor oorlogshelden of terrorismeslachtoffers, vaak met militair eerbetoon. Nu gaat het om één slachtoffer, een leraar die werd vermoord omdat hij spotprenten van de profeet Mohammed had getoond in een les over vrijheid van meningsuiting. Om die reden was de hommage ook niet in het Hôtel des Invalides maar op de Sorbonne, een plek die symbool staat voor wetenschap en rede.

‘De bijeenkomst was een ode aan Paty en aan alle leraren van Frankrijk. De bewakers van het seculiere karakter van de Republiek en de laïcité, de scheiding tussen kerk en staat.  Het zijn die leraren die jongeren moeten opvoeden tot verantwoordelijke burgers en hen moeten bijbrengen dat geloof een privézaak is, die niet thuishoort in het openbare leven. Het feit dat Paty werd vermoord omdat hij deed wat hij moest doen, lesgeven over vrijheid van meningsuiting en laïcité, verklaart mede waarom deze onthoofding zo’n impact heeft.’

Bij dat lesgeven over de vrijheid van meningsuiting en de scheiding tussen kerk en staat, horen ook die Mohammed-cartoons?

‘Ja, die cartoons horen daarbij. Het is heel gebruikelijk om het in het enseignement morale et civique over die spotprenten te hebben, om vrijheid van meningsuiting en laïcité uit te leggen. Er wordt dus veel over gepraat. Maar ze laten zien, zoals Paty deed, dat doen lang niet alle docenten. Dat wordt zeer moedig gevonden. Veel docenten zien er uit zelfbescherming van af. Macron maakte woensdag wel duidelijk dat docenten over die cartoons moeten blijven praten. En daar is, meer dan in Nederland, brede steun voor.’

De Franse staat heeft intussen de tegenaanval geopend op het radicale islamisme, met arrestaties, huiszoekingen en de sluiting van een aantal islamitische organisaties en moskeeën.

‘Klopt, de autoriteiten gaan er keihard in. Macron en de regering waren al bezig met een wet tegen het religieus separatisme, met name de radicale islam, die begin december in het parlement zou komen. Delen van die wet, zoals maatregelen om religieuze instellingen beter te controleren, zijn nu in een enorme versnelling geraakt. Macron wil graag uitstralen dat hij paal en perk stelt aan het terrorisme. Niet alleen aan de terroristen zelf, maar ook aan hun voedingsbodem, de radicaal-islamitische groepen, stichtingen en moskeeën.

‘Niet iedereen is het met die harde aanpak eens. Ik was woensdag bij de moskee in de noordelijke banlieue Pantin  die zes maanden dicht moet omdat ze op Facebook een tegen Paty gerichte video hebben gedeeld. Sommige mensen vinden dat je zo ook onschuldige gelovigen straft. Anderen vragen zich af wat de juridische basis is van bijvoorbeeld het zonder bewijzen opheffen van een stichting tegen islamofobie. Er is ook kritiek dat de Franse staat zich uit de tent laat lokken. Want er was hier altijd enige trots dat waar de VS zich na 9/11 voluit in de oorlog tegen de terreur stortten, Frankrijk ook na Charlie Hebdo en Bataclan zichzelf is gebleven.’

Hoe staat het met het justitieel onderzoek naar de moordaanslag?

‘Zeven verdachten zitten vast op verdenking van een terroristische samenzwering. De Tsjetsjeense familie van de doodgeschoten dader, de 18-jarige Abdoellakh Anzorov, is weer vrijgelaten. In de cel zitten drie vrienden die hem aan een wapen zouden hebben geholpen, de vader van een leerlinge die opruiende video’s tegen Paty postte, de imam met wie hij samenwerkte, en twee leerlingen die Anzorov in ruil voor 350 euro aanwezen wie Paty was. Hoewel ze niet wisten wat hij van plan was, wordt hen mogelijk medeplichtigheid ten laste gelegd.’

In heel Frankrijk waren afgelopen dagen demonstraties en stille tochten voor Paty. In hoeverre neemt ook de islamitische gemeenschap daaraan deel?

‘Dé islamitische gemeenschap bestaat niet. Een aanzienlijk deel van de Franse moslims is niet-praktiserend. Veel van hen liepen afgelopen dagen mee met demonstraties en stille tochten, net als veel gematigde, belijdende moslims. Sommigen hebben zich zeer vocaal uitgesproken tegen de aanslag, zoals de bekende imam Hassen Chalghoumi die Paty met tranen in de ogen een held noemde, juist ook voor moslims. Conservatievere moslims houden zich stiller. En een kleine groep steunt de terreur. De dader kreeg 80 steunbetuigingen op sociale media.’

Gaat de dood van Paty tot eenheid of verdeeldheid leiden?

‘Het is heel verleidelijk om zo direct na de hommage te zeggen dat deze moord Frankrijk zal verenigen, maar dat dachten we na Charlie Hebdo ook. De vraag is hoe het over een, twee maanden zal zijn. En of het sluiten van moskeeën en het verbieden van stichtingen er niet toe leidt dat een deel van de vreedzame vrome moslims juist verder van de Franse maatschappij afdrijft. De huidige crackdown kan ook een averechts effect hebben.’ 

Lees ook

Onthoofding leraar raakt de Franse Republiek in het hart
Tijdens de herdenking kende president Macron Paty postuum de hoogste Franse onderscheiding toe. Het onderstreept de centrale rol die scholen hebben in de Franse samenleving.

Nederlandse leraren over aanslag op Parijse collega: ‘Ik durf niet uit te sluiten dat hier ook zoiets mogelijk is’
Het nieuws over de fundamentalistische aanslag is hard aangekomen bij Nederlandse docenten. Ook hier lopen de spanningen af en toe hoog op. ‘Sommige docenten hier zullen zich afvragen: is het voor mij nog wel veilig?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden