INTERVIEW

'Onze Kresj is geen afrekening met onze ouders'

Ze gingen op zoek naar wat de ouders van hun antiautoritaire crèche bezielde. En leerden toen veel over hun eigen moeder en jeugd. Documentairemakers Marije en Gregor Meerman over Onze Kresj. 'Ik denk dat ze gewild heeft dat we dit vonden.'

Marije en Gregor Meerman Beeld privéarchief

'Leef en werk in de geest van Lenin', staat er op de muur gekalkt. Daaronder, op een vloer die al heel lang geen stofzuiger heeft gezien, rent een horde half geklede peuters en kleuters rond. Een kind probeert met een schaar de tenen van een pop te knippen, een ander speelt hardhandig met een witte rat. Twee jongens knallen frontaal op elkaar terwijl ze in autootjes rondcrossen. Een lamp dreigt te sneuvelen.

De beelden schokkend voor moderne, voorzichtige ouders komen uit een informatieve film uit 1970. Een commentaarstem legt uit dat een groep ouders in Amsterdam de 'Kresj Prins Konstantijn' heeft opgericht, om hun kinderen een antiautoritaire opvoeding te geven. Dit was de crèche waar regisseur Marije Meerman (1967) en haar broer, cameraman Gregor Meerman (1970), in hun vroege jaren werden ondergebracht.

'De ideeën achter de Kresj waren vrij extreem', zegt Marije Meerman. 'De patriarchale gezinsstructuur moest worden doorbroken.' In haar documentaire Onze Kresj, die op 29 september in première gaat op het Nederlands Film Festival, onderzoekt ze de idealen en de weerbarstige praktijk van toen. Het is de tweede keer dat ze het onderwerp behandelt: ook in haar goed ontvangen documentaire De Kresj (trailer hier), waarmee ze in 1995 afstudeerde aan de filmacademie, waren de archiefbeelden uit 1970 al te zien.

Destijds zocht Meerman leeftijdgenoten op met wie ze op de crèche had gezeten, om te kijken hoe het ze na hun vrije opvoeding was vergaan. In haar nieuwe film draait het om de generatie van haar ouders: de mensen die met de beste bedoelingen, eindeloos vergaderend over politiek en pedagogie, een tamelijk rampzalig kinderdagverblijf beheerden.

Beeld foto Maasja Ooms

Persoonlijk

Het is een persoonlijke film geworden. Marije en Gregor Meerman de laatste verschuilt zich achter de camera maar blijft niet buiten schot bezoeken hun 'opvoeders' van vroeger, worstelen zich door stapels gestencilde notulen heen en ontdekken nieuwe informatie over het woelige privéleven van hun moeder Hilde, overleden in 1996. Zij was een van de drijvende krachten achter de Kresj; in haar nalatenschap trof Marije een archiefdoos vol foto's en informatie aan.

'Ik denk dat ze gewild heeft dat we dit vonden', zegt de regisseur. Hoewel ze al eerder van plan was een vervolg te maken op haar afstudeerfilm, duurde het lang voor ze de doos opende. 'Misschien is het moment ook nu pas goed. De jonge ouders van toen lopen nu tegen de 70 en zijn grootouders geworden. Ze zijn eraan toe om terug te kijken, de meesten wilden ook graag meewerken.'

Opvallend genoeg blikken de meeste Kresj-ouders zonder veel schaamte terug op hun opvattingen uit de vroege jaren zeventig, hoe bombastisch en ongepast die tegenwoordig ook klinken. 'We dachten dat we aan de vooravond stonden van revolutionaire veranderingen', zegt een van hen. 'We bedoelden het oprecht', zegt een ander. 'Maar je strandt ergens in je oprechtheid, struikelend over je idealen.'

Of hun ideeën nu van Marx, Trotski of Wilhelm Reich stamden (achter de schermen van de Kresj was een voortdurende richtingenstrijd gaande), in de praktijk leidde het ertoe dat hun kinderen nauwelijks sturing kregen. Ze mochten zich niet hechten aan speelgoed of hun ouders, hadden geen vaste eet- of slaaptijden en konden vrij hun gang gaan met verf, poep, hamers, spijkers en wat er verder voorhanden was. Ingrijpen was taboe, ook in hachelijke situaties.

Ze zijn niet echt beschadigd door die wilde crèche-jaren, vindt Gregor Meerman. 'Het is niet zo dat wij 's nachts zwetend wakker worden.' Maar terugkijkend op de periode bekruipt hun wel het gevoel dat ze proefpersonen waren in een experiment. Marije: 'Het is alsof we dieren waren die je kon observeren. Een survival of the fittest. Dat is toch wel iets anders dan geborgenheid, structuur en regelmaat.

Beeld foto prive-archief Marije Meerman

Werktuig

Een van de ouders vertelt in Onze Kresj hoe er druk werd vergaderd over het al of niet ingrijpen bij agressie, terwijl in de ruimte ernaast de kinderen elkaar te lijf gingen. 'Je hebt het gevoel dat ze zo met zichzelf bezig waren, die ouders, dat ze niet doorhadden dat de kinderen er ook nog waren', zegt Marije. 'Ze zagen ons vooral als werktuig om de wereld te verbeteren.'

Toch hebben ze allebei begrip. Gregor: 'Ze waren ook zo jong toen ze kinderen kregen. Begin 20, en dat in de jaren zestig en zeventig, midden in Amsterdam.' Marije: 'Het was zo'n beetje de laatste generatie die geen toegang had tot anticonceptie.' Een aanklacht moest de film niet worden. 'Het is geen afrekening met onze ouders of met die periode', zegt Gregor. 'Natuurlijk ging het er vreemd aan toe, maar je moet het plaatsen in de tijdgeest.'

Ondertussen leidt het onderzoek wel tot verwarrende ontdekkingen. Dat zijn moeder overwoog om Gregor in een ander gezin achter te laten, bijvoorbeeld. En dat zijn vader in eerste instantie twijfelde of zijn tweede kind wel echt van hem was. Gregor: 'Best raar. Ik had het idee dat ik een goede relatie had met mijn moeder. Dat is waarschijnlijk ook zo, maar ik heb daar na het maken van de film een genuanceerdere kijk op.' Marije: 'Ik denk dat ze je wilde beschermen.'

Moeder Hilde, zo blijkt uit de film, worstelde flink met haar revolutionaire ideeën. Zo standvastig en streng als ze overkomt in de notulen van de Kresj-vergaderingen, zo twijfelend is ze in haar privé-uitingen. Ook voor de meeste geïnterviewden in de film geldt: de hoge idealen bleken thuis niet altijd houdbaar.

'Vooral de vrouwen werden geconfronteerd met de inconsistenties van de ideologie', zegt Marije. Huwelijken strandden, jaloezie was uit den boze, je mocht en moest met iedereen naar bed. 'Ondertussen bleven de vrouwen alleen met de zorg voor de kinderen achter. Op de crèche leek het nog te kloppen, maar thuis werd die antiautoritaire opvoeding een chaos.' De sprong van de brave jaren vijftig naar het andere uiterste was voor velen simpelweg te groot. Gregor: 'Ik denk dat velen van hen dingen deden waar ze eigenlijk niet achter stonden. Als je heel bekrompen bent opgevoed, komt het niet van nature.'

Indirect stelt Onze Kresj de vraag hoe extreem de huidige tijdgeest is, met zijn angst voor bloot en zijn duizelingwekkende hoeveelheid voorschriften en regels. Marije: 'Elk stopcontact afplakken en overal hekjes voor plaatsen, dat hele overbeschermende, daar word ik een beetje nerveus van. Daarnaast vind ik het raar dat de kinderopvang tegenwoordig volledig aan de markt wordt overgelaten. Flitsfaillissementen, medewerkers met onzekere, tijdelijke contracten het gaat wel om de vormende jaren van je kind. Moet je daar nou op die manier marktwerking op toepassen?'

Gregor: 'Misschien kunnen ze daar over dertig jaar een film over maken.'

Onze Kresj, première 29/9, 20 uur, Rembrandt 2; daarna nog drie keer te zien.

De Meermannen

Marije Meerman (1967)

1986-1992 Kunstgeschiedenis, Universiteit van Amsterdam

1991-1995 Nederlandse Film & TV Academie

1995 Afstudeerfilm De Kresj

1998-2001 Regisseur voor De nieuwe wereld (VPRO)

sinds 2002 Regisseur voor Tegenlicht (VPRO), o.a. I Wanna Be Boss, De Wall Street Code

Gregor Meerman (1970), cameraman van onder meer

2000 Crazy (Heddy Honigmann)

2008 Het nieuwe Rijksmuseum (Oeke Hoogendijk)

2012 Poetins olympische droom (Hans Pool)

2013 Doe Maar: Dit is alles (Martijn Nijboer)

2014 Supernova (Tamar van den Dop)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.