Onze innerlijke neanderthaler

Ze gaven ons een ander kapsel, maar misschien ook ziekten als ouderdomsdiabetes en - curieus - rookverslaving. langzaam wordt duidelijk wat we precies van de neanderthaler hebben geërfd.

Diabetes. Lupus. De ziekte van Crohn. De leveraandoening 'primaire biliaire cirrose'. Het is raar om te bedenken, maar misschien hadden we die ziekten wel helemaal niet gekend als onze verre voorvaderen niet hadden gepaard met de neanderthalers.


Een bizarre ontmoeting, die zo'n 50 tot 80 duizend jaar geleden in het Midden-Oosten moet hebben plaatsgevonden: onze voorvaderen waren vermoedelijk ranke, zwarte Afrikanen; de neanderthaler een ruw, bleker ras met zware wenkbrauwen en een gedrongen postuur. Alsof je een groep Kenianen tussen de inuit (eskimo's) zet.


Maar kinderen kregen ze. De sporen daarvan zitten nog altijd in ons dna. Een paar procent van het dna van westerse en Aziatische mensen komt van neanderthalers. Wetenschappers maakten dat in 2010 op door het neanderthaler-dna af te lezen en de codes te vergelijken met die van ons. En nu, voor het eerst, beginnen genetici een beeld te krijgen wat het dna dat we van de neanderthalers erfden precies doet, schrijft een groep onder leiding van Svante Pääbo van het Max Planck Instituut in Leipzig en David Reich van Harvard Medical School deze week in Nature.


'Weer een fascinerend artikel, het zoveelste uit deze groep', aldus de Leidse hoogleraar oude-steentijdarcheologie Wil Roebroeks. 'Sinds we weten dat er genetische menging heeft plaatsgevonden is er aan dit soort studies grote behoefte', jubelt bij het Erasmus MC in Rotterdam ook hoogleraar forensische moleculaire biologie Manfred Kayser.


En ja, dan ontdek je dat er stukjes neanderthaler-dna zijn gaan vastzitten in genen die te maken hebben met ziekten zoals crohn en lupus. Of, zoals het team van Pääbo vlak voor Kerst meldde: dat de neanderthalers de moderne mens een mutatie hebben meegegeven die ons wellicht bevattelijker maakt voor type-2-diabetes. Of zelfs, zoals Pääbo en Reich deze week vaststelden, dat de genetische aanleg voor rookverslaving van neanderthalers komt.


Gekker moet het niet worden: alsof de neanderthalers rookten. Of is het een aanpassing aan de open vuurtjes die de neanderthaler ongetwijfeld in het koude noorden stookte? Welnee, legt Reich desgevraagd uit vanuit de VS, eerder is het gewoon toeval. 'We kennen meer dan duizend genetische mutaties die het risico op menselijke aandoeningen op de een of andere manier bepalen', aldus Reich. 'En aangezien ongeveer 2 procent van ons dna van neanderthalers komt, is het niet zo vreemd dat een handvol van de ziekteverwekkende mutaties door puur toeval van neanderthalers is.'


Op andere fronten was er wel degelijk 'selectie', zoals dat heet. Te herkennen aan een verhoogde concentratie neanderthaler-dna op een bepaalde plek, wat in feite aangeeft: dit pakket neanderthaler-dna was zo nuttig dat we het hebben gehouden. Pääbo en Reich zien zo'n verhoogde concentratie neanderthaler-dna onder meer bij genen die instructies geven voor de aanmaak van onze huid en onze haren. Als de neanderthaler in ons ergens te zien is, moet het dus daar zijn: ons kapsel, ons vel.


Maar in Rotterdam wijst Kayser erop dat dit niet alles zegt. 'Uiteraard was de neanderthaler beter aangepast aan een kouder, noordelijker klimaat. Hij woonde er immers duizenden jaren. Maar wat betekent dat precies? Of hij meer haar had of een geschiktere huid - wat dat ook inhoudt - is volstrekt onduidelijk.'


Pääbo en Reich ontdekten ook stukken neanderthaler-dna die we nadrukkelijk niet hebben opgepikt - kennelijk omdat we er last van hadden en het dna 'niet werd getolereerd', in de woorden van de wetenschappers. Opvallend genoeg liggen die gaten precies op het X-chromosoom, een van de geslachtschromosomen. Dat zou wel eens kunnen betekenen dat de mannelijke nakomelingen uit een kruising van Homo sapiens en neanderthaler vaak onvruchtbaar waren, oppert het duo, zoals de muilezels die voortkomen uit een paard-ezelstel. Alleen nakomelingen die toevallig het volledige Homo sapiens-X-chromosoom van hun ouders hadden meegekregen, dus zonder neanderthaler-dna erop, zouden zelf kinderen hebben kunnen krijgen, vermoeden Pääbo en Reich.


Dat betekent nogal wat, beseft onder meer Roebroeks. 'Het zou een fraaie biologische verklaring bieden voor het verdwijnen van de specifieke morfologie van de neanderthaler, ondanks het feit dat er wel degelijk vermenging plaatsvond, zoals we sinds een paar jaar weten.' Want nog altijd is niet duidelijk waarom de neanderthaler zo'n 30 duizend jaar geleden, na honderdduizenden jaren, opeens zomaar uit Europa en Azië verdween.


Kayser is echter niet overtuigd. 'Er zijn wel meer gebieden in ons dna die opvallend arm zijn aan neanderthaler-dna', stelt hij vast. Dat kan erop duiden dat er iets heel anders aan de hand was: misschien was er gewoon sprake van erg kleine populaties oermensen, waardoor het neanderthaler-dna zich ongelijkmatig over dat van ons verspreidde. Kayser verwacht dat detailonderzoek van het andere menselijke geslachtschromosoom, het Y-chromosoom, uitsluitsel kan geven.


'Dit is pas het prille begin', merkt Roebroeks op. 'Reikhalzend wordt uitgekeken naar het dna van vroeg-moderne mensen, bijvoorbeeld van de Aurignaciencultuur.' Dat is de periode van ongeveer 40 tot 26 duizend jaar geleden, waarin de neanderthaler verdween en in Europa de grotschildercultuur opkwam. 'Hoe ziet dat eruit? Hoe groot was de neanderthalerfractie bij hen?', vraagt Roebroeks zich af. 'Het integreren van genetische data met fysisch-antropologische en archeologische gegevens zal de komende jaren dé uitdaging zijn.'


Onze innerlijke neanderthaler heeft nog maar een klein beetje van zichzelf laten zien, daarvan is iedereen overtuigd. 'De genetische studies hebben ons een zeer waardevolle en totaal nieuwe kijk op de menselijke landschappen in het Pleistoceen gegeven', zegt Roebroeks. 'Voorlopig zijn het nog redelijk ruwe, impressionistische landschappen. Maar nu al is het veel meer dan wie dan ook vijf jaar geleden had kunnen denken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden