NIeuws

Onvrede en staking onder technici van Internationaal Theater Amsterdam: ‘Het is net als bij Schiphol’

De première van de enorme productie De Toverberg moest worden geannuleerd omdat de betrokken theatertechnici staakten.

Herien Wensink
De Toverberg, met op het scherm Frieda Pittoors en Maarten Heijmans  Beeld Dim Balsem
De Toverberg, met op het scherm Frieda Pittoors en Maarten HeijmansBeeld Dim Balsem

De première van de monsterproductie De Toverberg van FC Bergman en Internationaal Theater Amsterdam (ITA) is eind april geannuleerd als gevolg van een staking door de betrokken theatertechnici. Dat blijkt uit interne mails van ITA, in het bezit van de Volkskrant, en wordt door bronnen bij het gezelschap bevestigd. De staking volgde op de aanhoudend hoge werkdruk die tot uitval van twee collega’s leidde. Een technicus stortte in tijdens een try-out van de drie uur durende voorstelling. Daarop besloten zijn collega’s uit solidariteit de première niet door te laten gaan.

De prestigieuze productie, met topacteurs als Pierre Bokma en Maarten Heijmans, heeft uiteindelijk slechts vier keer gespeeld, voordat deze door aanhoudende uitval onder technici moest worden stopgezet.

Dit incident staat niet op zichzelf, zeggen ingewijden bij het grootste en belangrijkste Nederlandse rijksgesubsidieerde theatergezelschap. De werkdruk voor de technische afdeling (audio, video, licht en bouw- en hijswerkzaamheden) is al geruime tijd te hoog, stellen (oud-)technici, van wie de namen bij de redactie bekend zijn.

‘Het is net als bij Schiphol’, zegt een technicus, ‘niet luisteren naar je personeel en hopen dat het goed blijft gaan. Totdat het niet meer goed gaat.’

De klachten betreffen in de eerste plaats de werktijden – diensten van 13,5 uur zijn normaal. Dat is toegestaan binnen de CAO voor theater en dans, maar met die CAO wordt volgens een bron ‘creatief’ omgesprongen: ‘Als je maar lang genoeg doorwerkt, wordt het vanzelf de volgende dag.’ Medewerkers die voor 40 uur in dienst zijn maken werkweken van 50-60, soms zelfs 80 uur. Dit leidt geregeld tot burn-outs: het afgelopen jaar zijn meerdere technici overspannen geraakt. Een oud-medewerker: ‘Er wordt op geen enkele manier gekeken naar de menselijke maat.’ Een ander: ‘Er wordt zo veel van je gevraagd, en zo aan je getrokken. Het is eigenlijk niet te combineren met een gezin. Of met een relatie.’

De technische ploeg van ITA, een fusie van Toneelgroep Amsterdam en de Stadsschouwburg, bestaat uit 48 medewerkers. Volgens een bron zijn sinds september zes technische medewerkers vertrokken. Op de website van het gezelschap staan momenteel zes vacatures voor technici. Volgens een oud-medewerker zoeken ondertussen meerdere collega’s een andere baan.

Brandbrieven aan de directie, in het bezit van de Volkskrant, bevestigen de langdurige onvrede. Het fusiegezelschap kent twee technische teams, voorheen behorend tot het ensemble en de schouwburg. In oktober 2019 sturen beide teams een brandbrief aan de directie, op dat moment bestaande uit Ivo van Hove, Margreet Wieringa en Wouter van Ransbeek. In hun brief signaleren de ensembletechnici een sterke toename van de werkdruk. Het gezelschap heeft in Amsterdam twee grote eigen zalen, er is programmering in de nevenruimtes (foyers, salons) en commerciële verhuur, en daarnaast wordt er nationaal en internationaal gereisd. ‘Er wordt nu structureel volcontinu geprogrammeerd’, schrijven de technici, zonder dat daar uitbreiding van de technische ploeg tegenover staat.’

Scène uit ‘Age of Rage’, met vooraan Maria Kraakman als Kassandra, en rechts Janni Goslinga als Hekabe Beeld Jan Versweyveld
Scène uit ‘Age of Rage’, met vooraan Maria Kraakman als Kassandra, en rechts Janni Goslinga als HekabeBeeld Jan Versweyveld

De technici uiten hun zorgen over het aantal langdurig zieke collega’s en vragen zich af of ze de kwaliteit van de voorstellingen ‘op een gezonde manier in stand kunnen houden’. De briefschrijvers missen bovendien een duidelijk beleid en heldere communicatie vanuit de directie, en ervaren een gebrek aan steun en waardering.

De brief van de voormalig schouwburgtechnici is vergelijkbaar: een gevoel van ondergewaardeerd zijn, zorgen over de werkdruk. ‘De lengte van de werkdag is volledig variabel en iedere vorm van werk-rustverhouding is verdwenen.’ In reactie richt de directie twee werkgroepen op, die de werkdruk in kaart moeten brengen. Een oud-medewerker nu: ‘Verder is er niets met de klachten gedaan.’

De pandemie heeft de problemen een tijdje aan het oog onttrokken. Maar toen er in de zomer van 2021 weer live gespeeld kon worden, ging het bij de marathonproductie Age of Rage meteen opnieuw mis. Een intern voorstellingsverslag van een technicus van de première op 20 juni, spreekt van het ‘continu overtreden van de Arbeidstijdenwet’.

Nu de theaters sinds februari weer open zijn, zijn de problemen nog verergerd, aldus een bron. ‘Alles wordt ramvol geprogrammeerd. Strak krijgen we hier het Holland Festival, Julidans, Pride. Er is ook randprogrammering en nu worden ook de repetitiestudio’s ingezet als extra podia. Dat snoept allemaal mankracht af van de toch al kleine en overbelaste club.’

Een extra belasting vormen volgens ingewijden de producties van wisselende gastregisseurs. Ivo van Hove maakt één voorstelling per jaar bij het gezelschap. Daarnaast bestaat de programmering uit werk van, vaak internationale, gasten. ‘Die vliegen in en uit, en hebben allemaal hun eigen manier van werken. Die ene productie is voor hen het allerbelangrijkste, en dus wordt alle denkbare inzet geëist’, aldus een technicus. ‘Voor ons is het elke keer het wiel opnieuw uitvinden. Alles is ad hoc en korte termijn. Als dat te lang doorgaat, brand je op.’

De eigen producties worden bovendien technisch steeds complexer, signaleren betrokkenen. Regisseur Ivo van Hove en zijn vaste scenograaf Jan Versweyveld werken veel en graag met video, ‘maar wat zij willen, is technisch vaak ingewikkeld om te realiseren. Daar wordt alleen niet naar geluisterd. Jan en Ivo willen de techniek altijd volledig naar hun hand zetten.’ Bij de video-afdeling is het verloop dan ook groot, volgens een bron.

Ook bij De Toverberg werd intensief gebruik gemaakt van live video. Het was een, ook door corona, moeizaam repetitieproces, waar allerlei last-minute wijzigingen moesten worden doorgevoerd. ‘Betrokken technici hebben meermaals aangegeven dat iets niet haalbaar was. Daar is niet naar geluisterd, tot die technicus instortte.’

De Toverberg, met Hélène Devos en Maarten Heijmans. Beeld Dim Balsem
De Toverberg, met Hélène Devos en Maarten Heijmans.Beeld Dim Balsem

Dat het gezelschap veel gebruikmaakt van de nieuwste technieken is voor medewerkers leuk en interessant, zegt een betrokkene. ‘Het enthousiasme is meestal groot. ITA maakt indrukwekkende producties en daar ben je dan ook trots op. De meeste collega’s zijn bereid daar hard voor te werken. Maar juist daardoor kunnen grenzen worden overschreden.’

Zoals bij De Toverberg dus. Na het stopzetten van die voorstelling volgen mails van het hoofd theatertechniek en de directie. Er zal serieus werk gemaakt worden van lastenverlichting, belooft de directie, niet alleen door het zo snel mogelijk invullen van de openstaande vacatures maar mogelijk door het inhuren van een compleet extra team. Er komt ‘verscherpt toezicht op de werkdruk’ en een commissie die knelpunten vroegtijdig moet signaleren. Op de korte termijn worden gaten in de roosters gedicht door vertrokken technici als freelancers in te huren.

Een bron: ‘Dus de mensen die je eerst de tent uit hebt gejaagd, huur je nu weer in voor een hoog uurloon? Dat is symptoombestrijding en kapitaalvernietiging. Als je je mensen tevreden houdt, zou dit niet nodig zijn.’

Reactie van de directie van Internationaal Theater Amsterdam

In een schriftelijke reactie laat de directie van ITA weten dat de ‘zeer zorgelijke situatie’ rond de bezetting en werkdruk ‘de volle aandacht’ heeft. ‘De duurzame inzetbaarheid van de technische ploeg heeft onze prioriteit.’ Het gezelschap schrijft dat er momenteel drie zieken zijn op een totaal van 48 medewerkers.

Na de brandbrieven van najaar 2019 zegt de directie meteen verbeteringen te hebben doorgevoerd, doordat het budget is vergroot en de ploeg uitgebreid. Er is budget om verder uit te breiden, maar net als andere sectoren kampt de cultuursector met personeelstekorten. Het werken met freelancers is daarom nu onvermijdelijk, al streeft ITA ernaar zo veel mogelijk personeel in dienst te nemen.

‘Het theater kent een bijzondere dynamiek, waarbij het aantal uren in bepaalde perioden soms hoog kan oplopen’, schrijft ITA. Het gezelschap erkent na de lockdowns ‘weer in conditie te moeten komen’, en daar ‘nog niet helemaal te zijn.’ Maar: ‘De directie is en blijft in gesprek met de technische ploeg, alles is erop gericht om uitval te voorkomen.’

Directeur Ivo van Hove prijst de flexibiliteit en kunde van zijn technische afdeling. ‘De technisch uitdagende producties van ITA komen alleen tot stand met een ongelofelijke inzet van technisch specialisten die het uiterste van hun vakkennis geven. Wij zijn ons ervan bewust dat dit veel van hen vraagt. Samen hebben we de ambitie om het beste theater ter wereld te maken. Het welzijn van cast en crew staat daarbij voorop.’

De zomerplannen van ITA

Deze zomer speelt Internationaal Theater Amsterdam een ambitieuze locatieproductie in het Amsterdamse Bos: The Damned, naar de film La caduta degli dei (1969) van Visconti. Dit is een remake van Les Damnés, waarmee Van Hove in 2016 het Festival d’Avigon opende. Vervolgens reist ITA naar Edinburgh, waar het te gast is op het Edinburgh International Festival (EIF). Op het EIF toont ITA twee grootschalige producties: het veelgeprezen Een klein leven, in regie van Ivo van Hove, en De Toverberg. Ook nodigde het gezelschap een gastvoorstelling uit: Weg met Eddy Bellegueule, in regie van Eline Arbo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden