Onvoorstelbaar kind

Heikel, een film over kindsoldaten. Toch maakte Kim Nguyen er een. 'Ons bewustzijn wil hun bestaan niet accepteren.'

Kindsoldaten. Filmmakers die zich aan dat onderwerp wagen, begeven zich per definitie op glad ijs. Want hoe schets je een nauwelijks te bevatten wereld waar iedere vorm van filmisch drama eigenlijk ongepast is? De Canadees-Vietnamese Kim Nguyen (38), wiens film Rebelle vanaf volgende week is te zien tijdens World Cinema Amsterdam (zie kader), kreeg een aantal jaren geleden helder onder ogen hoe het wat hem betreft in ieder geval níet moet.


Hij zag een 'Scandinavische film' met in de hoofdrol een populaire zanger. 'Geloof het of niet', zegt de in Montreal woonachtige filmmaker, 'maar de makers besloten om hem, een blanke man nota bene, een groepje kindsoldaten in de jungle te laten redden. Come on, dacht ik. Dit is zo vergezocht. Dit kán niet.'


Nguyen bedoelt de Nederlandse film Wit Licht, internationaal uitgebracht als The Silent Army, met Marco Borsato in de beruchte heldenrol. Wanneer hij op zijn geografische vergissing wordt gewezen, zegt hij: 'Ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van de makers, maar wat ik zag voelde gewoon verkeerd.'


Met Rebelle poogt Nguyen juist niet te oordelen over goed en kwaad. We zien hoe het dorp van een 12-jarig meisje in een naamloos Afrikaans land ten zuiden van de Sahara wordt aangevallen door rebellen, hoe ze onder dwang haar ouders vermoordt en hoe ze door een charismatische generaal tot kindsoldaat wordt gehersenspoeld. Komona heet ze, zeldzaam knap gespeeld door Rachel Mwanza ('van de straat geplukt' in Congo, waar alle opnamen plaatsvonden), die er in Berlijn en tijdens het New Yorkse Tribeca Film Festival de prijs voor beste actrice mee won.


Nguyen: 'Iedereen heeft al een mening. Tegenwoordig is film gelukkig meer dan ooit in staat om het gat te vullen dat wordt gecreëerd door al die meningen van 140 tekens, juist door géén oordeel te vellen. Cinema is op zijn sterkst wanneer filmmakers zich richten op het tonen van mensen en hun innerlijke conflicten, zonder hun eigen oordeel aan de kijker op te dringen.'


Kindsoldaat. Met dat woord begon Nguyens film. Al vroeg in zijn researchperiode, die bijna tien jaar duurde, ontdekte hij dat het woord niet was opgenomen in het Canadese woordenboek dat hij raadpleegde. 'Alsof ons bewustzijn het niet accepteert dat ze bestaan', zegt hij. 'De woorden 'kind' en 'soldaat' staan wat dat betreft lijnrecht tegenover elkaar. Maar het is belangrijk erover te praten, want het beïnvloedt onze diepste gedachten over wat het betekent om mens te zijn.'


Praten over de film gaat beter, dacht Nguyen, wanneer hij het geweld niet overheersend in beeld brengt. Weer vergelijkt hij Rebelle met een film over kindsoldaten, in dit geval het zeer gewelddadige Johnny Mad Dog. 'Ik ontdekte dat de indoctrinatie van kindsoldaten de kinderen leert om het geweld te accepteren als een alledaags gegeven. Het geweld wordt in hun ogen minder gewelddadig, misschien zelfs comfortabel. Met mijn film wilde ik de toeschouwer laten ervaren hoe zo'n kindsoldaat een oorlog beleeft. Hij gebruikt drugs, heeft een overtuiging en is zich bewust van de macht die het wapen in zijn hand hem geeft.'


Nguyen omschrijft het maken van Rebelle inhoudelijk als een 'keerpunt' in zijn carrière (eerder maakte hij een historisch drama en een sciencefictionfilm). Ook maakte hij zich los van de dikwijls dwingende invloed van producenten. Regisseurs met de meest concrete filmplannen en de stevigst dichtgetimmerde scenario's maken de grootste kans hun film te verwezenlijken, zegt hij, terwijl er op de set juist zo weinig te voorspellen valt. 'Het is ironisch dat ik met deze film besloot het gebruik van storyboards los te laten en juist deze film is meer dan mijn eerdere films geworden zoals ik hem vooraf in mijn hoofd had voorgesteld.'


Hij liet zijn acteurs volop improviseren, ook omdat hij zag hoe goed dat had gewerkt bij het Britse drama Fish Tank, van collega Andrea Arnold. 'Zij liet haar acteurs niet het volledige scenario lezen en draaide haar scènes in chronologische volgorde van het verhaal. Ik voerde die aanpak nog verder door; omdat er zoveel amateuracteurs in de film spelen, liet ik ze delen dialoog volledig improviseren. Ik vroeg de ene acteur bijvoorbeeld om zijn tegenspeler iets te verbieden in de komende scène, zonder dat de tegenspeler daarvan wist. Daaruit ontstonden de meest spontaan geacteerde situaties.'


Noem het een geval van dichterlijke vrijheid, maar op een gegeven moment wordt zijn hoofdrolspeelster in Rebelle verliefd. Geeft Nguyen hier geen geromantiseerde versie van de werkelijkheid? 'Ik weet dat ik een soort utopisch beeld schets', beaamt hij. 'Maar ook in oorlogsgebieden zijn meisjes nog steeds jaloers als hun vriendje te laat thuiskomt. Het klinkt irrationeel, maar deze verhalen bestaan, en dat contrast wilde ik laten zien. Wist je dat ongeveer de helft van de kindsoldaten helemaal niet gered wil worden? Ze hebben een wapen, macht, geld, eten. In een aantal gevallen is hun leefsituatie beter dan die van andere leeftijdgenootjes in een oorlogsgebied.'


Hij houdt even in. Dan zegt hij: 'Ik blijf natuurlijk een westerling met een westerse blik. Als ik daarop wordt bekritiseerd, moet ik dat accepteren. Juist door kritiek zullen we de situatie beter leren begrijpen.'


Wereldfilmfestival

Het World Cinema Amsterdam festival, van 8 tot en met 19 augustus in bioscoop Rialto, ontstond in 2010 als verlengstuk van de programmering in Rialto, dat sinds jaar en dag stevig inzet op wereldcinema. Het festival richt zich op nieuwe films uit Latijns-Amerika, Azië en Afrika. Er worden 48 films vertoond. Het festival opent met 3 (Tres) van de Uruguayaanse filmmaker Pablo Stoll. Slotfilm is het Iraanse drama A Respectable Family van Massoud Bakhshi.


In het programma Brazilian Stories ruimt het festival een vooraanstaande plaats in voor de Braziliaanse cinema, inspelend op de golf jonge filmmakers die zich daar de afgelopen jaren weet te manifesteren.


Naast Rialto en het Marie Heinekenplein zijn dit jaar ook films te zien in De Balie en het Openluchttheater in het Vondelpark.


Van 15 augustus t/m 12 september zijn enkele festivalfilms te zien in Den Haag, Utrecht, Groningen, Arnhem, Nijmegen en Maastricht. Programma op worldcinemaamsterdam.nl.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden