Onvoltooide verbeelding

Geldgebrek, gekrenkte trots, een revolutie: een spannend boek onderzoekt waarom sommige kunstenaars hun schilderijen nooit afmaakten.

Tot de vreemdste onaffe schilderijen behoort het gemutileerde overblijfsel van De eed op de Kaatsbaan van Jacques-Louis David in Versailles, uit 1791. Veertien enorme gespierde naakte lichamen, getekend op een groot doek, in heftige theaterhoudingen - armen op de borst, hoofd naar de hemel, benen in balletpositie, drama, drama. En dan midden tussen die Olympisch aandoende schoonheidsvertoning, zijn op vier van die tekeningen compleet uitgewerkte olieverfportretten gezet. Geen gewone, maar echte politici. Hoofdrolspelers in de Franse Revolutie.


Stel je de gezichten van Samsom, Rutte en Asscher voor, gefotoshopt op een aantal naakte goden, en het kan zo als politiek cartoon de krant in. Maar dit was de schilder van de Revolutie, David, en het was een bloedserieuze poging het begin van een nieuw Frankrijk te verbeelden.


Helaas was het de Revolutie zelf die dit schilderij nekte. De helft van de revolutonairen in de Salle du Jeu de Paume stapte over naar de monarchisten of viel in ongenade, hoe dan ook, niemand betaalde voor z'n portret en daar zat David met dat amorfe kunstwerk van, toen nog, 5,5 bij 9,5 meter.


Het is geen exemplarisch kunstwerk in het boek Het onvoltooide schilderij van Nico van Hout, conservator van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, maar het aardige is dat vrijwel geen enkel schilderij in het boek dat is. De redenen voor onvoltooidheid zijn te divers, en Van Hout behandelt er ook zo veel mogelijk; van Jan van Eycks Sint Barbara tot aan Matisses La Danse Inachevée.


Het onvoltooide schilderij is de suggestie van de kunstenaar aan het werk. Een stil beeld dat toch vol actie zit, omdat het lijkt alsof de schilder alleen maar even koffie is gaan drinken. Dat is de spanning die dit boek eenheid en energie geeft. Je wilt weten waarom, hoe en wat er was gebeurd als het was afgemaakt. Hoe had de Victory Boogie Woogie eruit gezien als Mondriaan niet was gestorven? Wat was er gebeurd als Rubens niet woedend zijn opdracht voor koning Hendrik IV aan de wilgen had gehangen, uit trots omdat die hem jaren aan het lijntje hield? En waarom liet Michelangelo zo'n prachtopdracht als De Graflegging voor wat het was? Van Hout gooit een balletje op: omdat de kunstenaar een interessantere opdracht kreeg met de marmeren David, die hem eeuwige roem zou geven. En beeldhouwen deed Michelangelo nou eenmaal liever.


Van Hout plaatst de kijker even in het atelier van de kunstenaar, soms met mooie anekdotes, vaak met wat drogere, maar informatieve historische feiten. En passant wordt duidelijk dat het onaffe, dat we nu zo mooi vinden, een heel eigen geschiedenis heeft, en wordt het perspectief verschoven van de schilderijen naar ons. Wat doet het onvoltooide kunstwerk met ons, hoe vullen wij het in en aan, als jagers die een plukje dons boven het gras zien uitsteken en weten dat ze op het juiste spoor zitten.


Sommige kunstenaars speelden daar mee: William Turner voltooide zijn halfaffe schilderijen vaak en plein public in de Royal Academy in Londen, waarmee hij een van de eerste performancekunstenaars was.


Het onvoltooide schilderij biedt een divers spectrum van de menselijke verhouding tot zijn verbeelding, met het onaffe kunstwerk als bemiddelaar.


Nico van Hout, Het onvoltooide schilderij. Ludion, 224 pag., 39,50 euro. ISBN 89461300560


BROEIEN EN GROEIEN TOT DAT ENE BEELD DAT OVERBLIJFT

Elspeth Diederix


Uitgeverij Fw, Amsterdam, € 32,50


Daar is het: het langverwachte boek van Elspeth Diederix (41). Things - as they are heet het. Dingen - zoals ze zijn. Dat klinkt toepasselijk. Als iemand het predikaat 'dingenfotograaf' verdient, dan is het Diederix wel. Flessen, tuinstoelen, sinaasappels, plastic zakjes, rietjes, bloemenslingers, rolletjes tape, scharen en kluwen touw, het liefst allemaal in zo fel mogelijke kleuren en in uitgekiende composities, kwamen de laatste twaalf jaar voorbij op haar foto's. Het ultieme fotografending, een boek, is nu aan haar verzameling toegevoegd.


De fotograaf en de vormgever, Katja van Stiphout, kozen voor een opmerkelijke aanpak. Uit de laatste twaalf jaar selecteerden zij evenzoveel foto's (waarvan vijf uit 2003, blijkbaar een goed jaar). En aan de hand van die foto's maakten ze twaalf aparte beeldkaternen, waarin steeds een aantal foto's aan die ene 'oerfoto' vooraf gaat. Dat zijn beelden die uitgaan van hetzelfde idee, of waarin steeds dezelfde kleur of hetzelfde ding terugkomt, of die dienden als studiemateriaal voor dat uiteindelijk overgebleven beeld.


Zo'n beeldkatern werkt niet altijd even goed. Soms blijft het hangen in steeds dezelfde soort formele of niet bijster interessante beelden. Dan word je geen deelgenoot van het proces in Diederix' hoofd.


Maar het werkt opperbest wanneer het begint bij de dingen zoals de zorgvuldige kijker Diederix ze op straat aantrof. Bij een paard met kleurige versiering aan zijn tuig bijvoorbeeld, en dan een fiets met felle tasjes en een bloemenketting aan het stuur. Taferelen die ze vastlegde en meenam naar haar studio, waar ze gingen broeien, uitgroeiden tot zelfgemaakte en gefotografeerde composities, en ten slotte uitmondden in dat ene beeld: een moedeloze man op zijn bed, met een verzameling alledaagse dingen aan zijn lijf vastgebonden.


Dan weet je: dit zijn niet langer de dingen zoals ze zijn. Dit zijn de dingen zoals Elspeth Diederix ze heeft gefotografeerd. En daar worden ze beter van.


Merel Bem

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden