Column

Onvoldoende oog voor Rashids belang

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Los van het juridische getwist vraagt de journalistieke verantwoordelijkheid soms om de menselijke maat.

De Voorpagina van de Volkskrant van dinsdag 16 augustus.

De uitspraak stond donderdag keurig vervat in een bericht, zij het zuinigjes achterin op pagina 16. 'Rechter: Volkskrant schond privacy met foto op Schiphol.' Op de site was 's nachts nog het nieuws ververst: de krant gaat in beroep. 'Als zo makkelijk persoonlijke schade bewezen wordt geacht op grond van mogelijke associaties wordt het werk van redacties, fotografen en cameralieden een stuk moeilijker', verklaarde de hoofdredacteur. 'Wij vinden dat de vrije nieuwsgaring in het geding is.'

Dat klinkt alarmerend, maar waar ging het ook alweer over? Op 16 augustus toonde de voorpagina een foto van een man die staande wordt gehouden door de marechaussee - rechts staat een zwaarbewapende militair. Pal onder het herkenbare gezicht staat in de foto de kop: 'Is Schiphol nog veilig?' Daarnaast meldt het intro in kleinere letters: 'Na de marechaussee wordt nu het leger ingezet voor de extra bewaking van Schiphol. Wat staat de reiziger nog meer te wachten - en helpt het?' Met een verwijzing naar binnenin, waar een productie over de extra controles op Schiphol stond.

De man op de foto, Mohammed Rashid (27), reageerde geschrokken in een brief aan de redactie, die hij ook op zijn Facebookpagina plaatste. Dat was voor hem de enige manier om zijn naam te zuiveren, zei hij later, op 31 augustus tijdens een kort geding tegen de krant. Hij had 'heel veel' over zich heen gekregen. Bekenden vreesden dat hij was aangehouden, dat hij in verband werd gebracht met IS. Zijn familie in Irak had het die dag ook al gezien, zo vlug was de voorpagina - op sociale media 'getagged' aan zijn naam - de wereld over gegaan.

De redactie wilde hem niet in verband brengen met terrorisme, reageerden de advocaten van de krant. 'Het ging ons om de verscherpte controle', schreef de hoofdredacteur daags na de voorpagina op de site. 'Zoals uit het intro blijkt, zien wij de heer Rashid als reiziger die wordt gecontroleerd, niet als verdachte. Ik sta dan ook vierkant achter de keuze voor deze foto, die goed weergeeft wat er gebeurt op Schiphol.'

Sindsdien is er veel gezegd en geschreven over Rashids privacybelang versus de persvrijheid van de Volkskrant en 'het tonen van de werkelijkheid' versus 'het stigmatiseren van moslims'. Dat laatste was voor Rashid een tweede argument om niet 'stil en willoos' toe te kijken. 'Hier is namelijk duidelijk sprake van de ó zo bekende 'framing' van nieuws over moslims', schreef Rashid in zijn eerste brief.

Rechtszaak tegen de Volkskrant: schendt deze voorpagina de wet?

'Edelachtbare, er is heel veel over me heen gekomen', zegt Mohammed Rashid (27). Iedereen zei: Mo, wat heb je gedaan?'

De voorpagina van de Volkskrant van dinsdag 16 augustus.

Dit was ook de voornaamste reden voor lezersklachten over de 'suggestieve voorpagina'. Wie had zich nou schuldig gemaakt aan etnisch profileren, vroeg een van hen zich af. De marechaussee, de fotograaf of de redactie? 'In elk geval behoort de redactie zich bewust te zijn van de impact van een dergelijke foto.'

In wezen raakt de lezer hiermee de kern van de zaak. Had de redactie moeten voorzien dat Rashid mogelijk schade zou worden berokkend? De rechter zegt met zoveel woorden van wel: 'Zij heeft zich het belang van degene wiens foto zij herkenbaar op de voorpagina plaatste onvoldoende aangetrokken.'

Het vonnis maakt duidelijk dat het niet om de foto an sich gaat, maar om de combinatie met de kop. Daardoor 'wordt op zijn minst de suggestie gewekt dat Rashid iets te maken heeft met de kwestie of Schiphol nog wel veilig is'. De rechter weegt mee dat dit onderwerp 'de gemoederen in negatieve zin bezighoudt', dat Rashid 'duidelijk herkenbaar' is en groot op de voorpagina van een landelijke krant staat. 'Deze inbreuk treft Rashid als persoon des te ernstiger, omdat een - zoals de Volkskrant omschrijft - moslim-achtig uiterlijk heeft en omdat onveiligheid in deze tijd sterk wordt geassocieerd met terrorisme vanuit islamitische hoek.'

Het staat de krant vrij de werkelijkheid - namelijk dat 'personen met een moslim-achtig uiterlijk' eruit worden gepikt - weer te geven, aldus de rechter. Maar daarvoor was het niet noodzakelijk Rashid herkenbaar af te beelden.

Die werkelijkheid was weliswaar vastgelegd door de fotograaf, maar die was niet het onderwerp van de voorpagina. Gedurende het uur dat de fotograaf bij Schiphol stond, had hij drie van de zes controles goed kunnen fotograferen en in al die gevallen ging het om een bestuurder met 'een moslim-achtig uiterlijk'. Wanneer de redactie deze 'maatschappelijke misstand' (etnisch profileren) had aangekaart, had Rashid 'wellicht geen probleem' gehad met de foto, zei zijn advocaat tijdens de zitting. Dan was hij 'als slachtoffer, en niet als dader' afgebeeld.

De soep was misschien ook minder heet gegeten als hij in de kop helder was neergezet als een willekeurige reiziger. Bijvoorbeeld: 'Zijn reizigers gebaat bij extra controles?'

De hoofdredacteur liet meteen al weten de kop ongelukkig te vinden. De koppenmaker was uitsluitend bezig geweest met de aankondiging van de productie binnenin, en niet met het effect op de foto. Dat betreurt hij achteraf zeer. Niettemin vindt de hoofdredacteur dat de associatie 'in the eye of the beholder' is.

Een nieuwsfoto toont een werkelijkheid, maar de redactie geeft context, zij stuurt de lezer een bepaalde kant op met een tekst en de plek in de krant. In feite dringt de krant voortdurend associaties op. Vaak terechte associaties, maar soms zijn ze fout of twijfelachtig (deze rubriek gaat er niet zelden over). Bovendien hebben associaties een akelige bijwerking: als ze maar vaak genoeg worden herhaald, treedt een stigmatiserend effect op.

Dat betekent niet dat de krant informatie moet mijden uit angst te stigmatiseren, of dat de fotograaf net zo lang moet wachten tot er een blonde mevrouw gecontroleerd wordt, zoals de hoofdredacteur schetste. Het verlangt wel nauwkeurigere koppen bij maatschappelijk gevoelige onderwerpen die snel verkeerde associaties kunnen oproepen én bewuster nadenken over consequenties voor mensen.

De hoofdredacteur vertelde gisteren dat hij zich nog nader beraadt op het hoger beroep, het was te snel aangekondigd. Los van het juridische getwist heeft de redactie een eigen journalistieke verantwoordelijkheid en die vraagt soms om de menselijke maat. De hete angel was er misschien ietwat uitgehaald als de krant had getracht Rashid te interviewen over de voorpagina en de controle, zoals sommige andere media deden. Dat was sowieso nieuwswaardig en interessant geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.