Onverwacht 'nee' bij referendum zet eensgezindheid binnen coalitie voor het eerst echt onder druk

Minister Ollongren heeft er weer een hoofdpijndossier bij

Het ‘nee’ bij het referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten kwam als een verrassing. De eensgezindheid in de coalitie staat nu onder druk, stelt politiek verslaggever Frank Hendrickx. 

‘Vanaf volgende week gaan we de weging maken… De duiding en de heroverweging kost even tijd.. Dat doet je niet op een achternamiddag… Het moet zorgvuldig… Het gesprek moet nog beginnen…’

Even stoïcijns als formalistisch pareert vicepremier Kajsa Ollongren vrijdag bij de persconferentie na afloop van de ministerraad de telkens terug­kerende vraag: wat gaat het kabinet doen met het ‘nee’ bij het raadgevend ­referendum over de Wet op de inlich­tingen- en veiligheidsdiensten, de Wiv? ­Ollogren rekt vooralsnog vooral tijd.

Volgende week donderdag komt de Kiesraad pas met de definitieve uitslag van het referendum. Daar wacht ze netjes op. Niet dat de D66-bewindsvrouw echt gelooft dat er nog een ‘ja’ uitrolt. Uit de officieuze uitslag blijkt dat 49,5 procent tegen heeft gestemd en maar 46,5 procent voor. ‘Een teleurstelling,’ beaamt ze met ‘een heel kleine slag om de arm’.

Vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren staat vrijdag de pers te woord. Beeld raymond rutting

‘Kolder’

Eerder deze week dacht de D66-bewindsvrouw nog dat ze de aftapwet definitief van haar lijstje met lastige klussen kon schrappen. Niet alleen de opiniepeilers wezen op een ruime meerderheid vóór de wet, ook de interne onderzoeken van het kabinet. Niet voor niets blaakten ­premier Mark Rutte en CDA-voorman ­Sybrand Buma een dag voor het referendum nog van het zelfvertrouwen. In het laatste debat deden ze de meeste kritiek af als ‘kolder’, ‘volstrekte onzin’ en ‘onwaar’.

Nu moet het kabinet toch met die ‘kolder’ aan de slag. Een opgave die de eensgezindheid binnen de coalitie voor het eerst echt onder druk zet.

Vooral voor D66-leider Alexander Pechtold is het riskant om de Wiv gewoon door te drukken. Het zijn hoog­opgeleide jongeren uit de steden die massaal tegen hebben gestemd – geen groep die D66 van zich wil vervreemden. En het incasseringsvermogen van de partij is al aangetast door het omstreden afschaffen van het referendum en de ­nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen. De D66-fractie zal er weinig voelen om nu opnieuw op de pijnbank plaats te nemen.

De manoeuvreerruimte oogt des­ondanks minimaal, ook omdat VVD en CDA zich juist met huid en haar verbonden aan de Wiv die per 1 mei volledig in werking moet zijn. ‘De diepe verantwoordelijkheid voor deze wet kan niemand mij afnemen,’ zei Buma afgelopen week.

Intrekken of niet?

Het kabinet staat formeel voor een ­digitale keuze na de uitslag van het raadgevend referendum: de wet intrekken of niet?

De eerste optie lijkt nagenoeg on­mogelijk. Rutte, Buma en ook Gert-Jan Segers van de ChristenUnie hebben gezegd dat de staatsveiligheid én de levens van Nederlandse troepen in het buitenland in het geding zijn als de Wiv niet doorgaat.

Segers hekelde vorig jaar nog de ­houding van PVV-leider Geert Wilders, die vóór de wet is, maar zich wel bij de ­referendumuitslag wil neerleggen. ‘De heer Wilders heeft heel wat uit te leggen als er dan toch een grote aanslag plaatsvindt.’

Het zal D66 al moeite genoeg kosten om de coalitiepartners te porren voor kleinere aanpassingen die eventueel via reparatiewetjes kunnen worden doorgevoerd. De aanhang van VVD (74 procent) en CDA (63 procent) is juist voorstander van de aftapwet. Alleen de ChristenUnie lijkt ‘een middenpositie’ in te nemen, zo wordt achter de schermen gezegd. ­Segers blijft voor de wet, maar wil wel ­kijken of er iets met de bezwaren van ­tegenstanders kan worden gedaan.

Maar hoe? Tijn de Vos, een van de studenten die het initiatief namen voor het ­referendum, is niet van plan om ‘namens het volk’ suggesties te doen aan het kabinet. ‘We denken wel dat de voorstellen van Bits of freedom een belangrijke houvast vormen.’

Daar zullen VVD en CDA niet erg warm voor lopen, want Bits of freedom pleit voor vijf ingrijpende veranderingen, waarvan de belangrijkste is dat ‘de sleepnetfunctie’ volledig uit de wet verdwijnt. De inlichtingendienst kunnen dan niet meer op grote schaal communicatie ­onderscheppen om potentiële dreigementen en patronen in kaart te brengen. Volgens voorstanders is dat nou juist de essentie van de wet.

Europese Hof

Axel Arnbak, een advocaat en onderzoeker informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam, vreest dat het kabinet uiteindelijk kiest voor ‘een politieke oplossing’. Zo zou via een reparatiewetje alsnog de tekst kunnen worden toegevoegd dat het aftappen van de kabel ‘zo gericht mogelijk’ moet. Het gezichts­verlies voor VVD en CDA blijft dan ­beperkt, omdat iets dergelijks eerder al via een motie is aangenomen.

‘Een echt mini-mini-stapje,’ aldus ­Arnbak, die zelf voor ingrijpendere wijzigingen is. ‘Ik acht anders de kans groot dat delen van deze wet alsnog worden verworpen door het Europese Hof. Het is beter om het meteen goed te doen.’ Bits of freedom heeft al aangekondigd een juridische procedure te beginnen als grote wijzingen uitblijven.

Kajsa Ollongron heeft er zo weer een hoofdpijndossier bij, met dank aan het onverwachte ‘nee’ bij het mogelijk laatste referendum. Ze lijkt er nog niet van onder de indruk. ‘Het leven zit vol ­teleurstellingen’, merkte ze vrijdag ­zakelijk op. ‘Daar moeten we mee omgaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.