Onvermoeibaar strijden tegen het strafrecht

Herman Bianchi vond het strafrechtsysteem contraproductieve geldverspilling. De criminoloog zag meer in herstelrecht, met een belangrijke rol voor het slachtoffer.

Herman Bianci

Gevangenissen waren in zijn ogen de universiteiten van de misdadigers. Criminoloog Herman Bianchi heeft zijn hele leven gestreden tegen het opsluiten van mensen. Hij vond dit contraproductieve geldverspilling. Bijna 80 procent van de mensen die uit de gevangenis komt, valt in recidive. Daarom pleitte hij voor een nieuw strafrechtsysteem, waarbij niet de staat maar het slachtoffer als rechter zou optreden. 'Het huidige systeem is erger dan het middeleeuwse strafrecht', stelde hij.

Bianchi overleed 30 december op 91-jarige leeftijd in Leeuwarden. Hij woonde in het Friese Lollum, waar hij zich bezig hield met zeilen, het schrijven van gedichten en het lidmaatschap van de vrijmetselaarsloge. En hij zag met plezier dat zijn pleidooien voor een ander strafrechtsysteem, het herstelrecht, weer vaker voer voor discussie waren.

Bianchi werd geboren in Rotterdam als zoon van een katholieke handelaar met Franse wortels en een gereformeerde handwerkonderwijzeres. Hij kreeg een gereformeerde opvoeding. In de oorlog was hij enige tijd koerier voor het verzet. In 1944 werd hij gepakt en opgesloten in kamp Amersfoort. Daaraan hield hij een trauma over. Na de oorlog ging hij Nederlands en geschiedenis studeren in Amsterdam. Maar Pieter Baan, de psycholoog die overtuigd was van de behandelbaarheid van crimineel gedrag, inspireerde hem ook voor rechten te kiezen om van zijn trauma af te komen. Hij koos voor de VU. Al gauw ontdekte hij dat het napoleontische rechtssysteem dat hier gold verkeerd gedrag aanmoedigde en werd een overtuigd abolitionist: tegenstander van strafrecht en gevangenisstraf. In 1956 promoveerde hij cum laude op dit thema.

Van 1960 tot 1987 was Bianchi hoogleraar aan de UvA. Hij schreef veel boeken, waarvan met name Ethiek van het straffen (1964) en Stigmatisering (1971) bestsellers werden. Hij betoogde dat het systeem met gevangenisstraf in feite niets anders was dan 'kwaad met kwaad vergelden'. Wat hem het meest ergerde was dat juist de christelijke partijen het verdedigden terwijl in de Bijbel begrippen als berouw en vergiffenis centraal staan. Hij vond dat politici beter de Bergrede van Jezus Christus en het werk van de grote filosofen zoals Plato konden bestuderen dan het recht. Hij kreeg zelfs de titel criminosoof in plaats van criminoloog, hoewel hij vond dat criminelen die echt een gevaar voor andere mensen vormden - dat was in zijn ogen maar een heel gering percentage - wel degelijk achter slot en tralies zouden mogen worden gehouden.

Bianchi deed veel onderzoek bij de indianen (Mohawks) in de reservaten van Noord-Amerika, waar een strafrechtelijke organisatie ontbreekt en daders met de slachtoffers kunnen onderhandelen over een oplossing. Misdaad zou ook hier moeten worden gezien als een conflict tussen dader en slachtoffer en niet tussen dader en staat. Het huidige 'domme en contraproductieve' strafrecht en strafprocesrecht zouden moeten worden vervangen door een 'Wetboek voor Herstelrecht'.

Na zijn pensionering gaf Bianchi colleges in de VS en Canada. Verder stond hij aan de basis van de Coornhert-Liga, de vereniging voor strafrechthervorming. Sinds 2010 is er een 'Bianchi Prijs voor Herstelrecht' voor wetenschappers die zich inzetten voor zijn ideeën. De eerste winnaar was zijn oud-student Gert Jan Slump samen met Anneke van Hoek namens de stichting Restorative Justice Nederland. 'Een van de laatste keren dat ik Bianchi bezocht, zei hij: jullie gaan verder met het herstelrecht. Nu kan ik rustig sterven', zegt Slump.

J.J. Voskuil baseerde zijn romanfiguur Karel Ravelli uit de romancyclus Het Bureau op de persoon van Herman Bianchi.

Bianchi bleef zijn hele leven vrijgezel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden