Ontwikkelingshulp vanuit de Peelstreek

Susan Chepkemei (25) is bezig met een flinke opmars binnen de internationale atletiek. Morgen loopt ze de halve marathon van Egmond, later dit jaar volgt de hele afstand in Rotterdam....

Susan Chepkemei Kapkama is haar volledige naam. Susan haar christelijke doopnaam, Chepkemei haar traditionele naam, die verwijst naar de omgeving of naar gebeurtenissen rond haar geboorte. Chepkemei betekent honger. Er heerste hongersnood in Pokot toen ze ter wereld kwam.

D

E SCHRIJVER voert de verslaggever door de tuin. Hij wijst op enkele potten met hoge, groene planten. Sukuma-wiki, spelt hij, de enige die in West-Europa groeien. Een van de geheimen van de Keniaanse hardlopers. Het blad van de plant wordt samen met de befaamde maispap ugali gegeten.

Het huis van Ton van Reen ligt verborgen aan een stille landweg, net buiten Maasbree in de Peelstreek. Een weerbarstig en eentonig land, raai-gras en zwart-witte berken. Een zelfdestructief land, oordeelde ooit de auteur, die het er zelf al vele decennia uithoudt.

Van Reen: 'Ik houd van dit land. Ik ken mensen die zich afvragen hoe het mogelijk is dat hier mensen wonen. Dat zijn meestal mensen uit het Westen, ja. Nou, ik word al ziek als ik boven Den Bosch kom. Ik ben Zuid-Europeaan, voel me meer verwant met de Franse dan de Nederlandse literatuur.'

De Peelstreek. Het is de streek waar de buurman de kop nog uit de deur steekt wanneer een vreemde auto keert op het erf. Maar waar de lokale bevolking niet meer vreemd opkijkt als een lichtvoetige, donkere Oost-Afrikaanse atlete - genaamd Susan Chepkemei Kapkama - langskomt.

Chepkemei is het pleegkind van Ton en Corrie van Reen, al sinds het eind van de jaren tachtig, toen de schrijver zich over het gezin Kapkama ontfermde. 'Susans vader, Mzee Lodengo Kapkama, was een oude man, Susans moeder was zijn vierde vrouw. De vader had bij vier vrouwen 29 kinderen - dat is althans het aantal dat ik ken. Hij is in 1990 overleden.'

Van Reen komt allang in Afrika. De fascinatie ontstond als kind. Heeroom Johannes was missionaris in Tanzania. Grootmoeder en moeder oordeelden dat de kleine Ton in de voetsporen van de witte pater diende te treden.

Dat laatste mocht niet zo zijn. Van Reen werd schrijver - van romans, kinderboeken, reisverhalen. De eerste reis naar Afrika werd wel afgelegd in de voetsporen van de religieuze heeroom.

Sindsdien zit Afrika 'diep' in hem; toen nog niemand in de Afrikaanse literatuur geïnteresseerd was, gaf hij al vertaalde Afrikaanse gedichten uit. 'Het Lied van Okol-het Lied van Lawino. Verkocht indertijd nauwelijks, maar de eerste Afrikaanse literatuur in Nederland, in de Afrikaanse Bibliotheek, is wel in dit huis uitgegeven.'

Al reizende over dat fascinerende continent, kwam hij ook terecht in het westen van Kenia, in Komol, in West-Pokot. Daar ontmoette hij de Nederlandse ontwikkelingsarts Hans Wouters, die samen met zijn vrouw Adrie poogde de meisjes van de streek te emanciperen.

Van Reen: 'Wouters wilde zelfstandige vrouwen van ze maken. Een van de manieren om dat te bewerkstelligen was om ze te laten hardlopen. En Susan was zo'n meisje, al op haar veertiende liep ze de tien kilometer binnen de 34 minuten.'

Wouters ziet hen vooral als zelfbewuste vrouwen. Vrouwen die laten zien dat ze kunnen presteren buiten de traditionele rollen van huismoeder en werkezel. Vrouwen die weigeren zich te laten besnijden. Besnijdenis is een groot kwaad in Pokot.

Susan Chepkemei voegt zich met David van Reen aan de keukentafel in Maasbree. Ze heeft net een flinke duurloop achter de rug, maar ze zweet nauwelijks. 'Het viel wel mee vandaag', lacht ze. Smal, edel gezicht, het frêle lichaam gehuld in een donker trainingspak, nieuwe schoenen - de sponsor stuurde vandaag weer een grote doos.

Haar pleegvader ('Papa Ton') heeft ondertussen een stapeltje foto's tevoorschijn gehaald. Een jonge Susan Chepkemei voor haar eigen huisje in de achtertuin van haar moeder, gebouwd door trotse broers nadat ze in Nairobi een juniorenwedstrijd op blote voeten had gewonnen. Knipsel uit The Nation, Keniaans dagblad, uit 1992: 'A new heroine in the making.'

Deze schoolgirl running wonder werd door Hans Wouters aan het lopen gezet. Al aan het begin van de jaren negentig deed ze voor het eerst mee aan de AMC-loop, een jaarlijkse wedstrijd in Amsterdam Zuid-Oost waarvan de opbrengst naar medische projecten in Kenia gaat. Samen met schooltrainer Anthony Otieno liep de tiener de twaalf kilometer lange wedstrijd uit, ze was de snelste vrouw. 'Nooit gedacht dat ik zo'n belangrijke wedstrijd kon winnen.'

Van Reen benadrukt dat Wouters de ontdekker van Susan Chepkemei Kapkama is geweest. De arts kwam halverwege de jaren negentig om het leven bij een auto-ongeluk in Kenia. 'Hij ging medicijnen halen in Nairobi en reed 's nachts in het donker op een stilstaande vrachtwagen. Huub Graus en ik, vrienden van hem, hebben een deel van zijn werk overgenomen. Hans was de grote man, wij zijn slechts zijn knechtjes.'

In naam heeft Van Reen alleen de hardloopster geadopteerd, hij ondersteunt, samen met Huub Graus, echter de hele familie. Nu de hardloopster zelf inkomsten uit haar sport heeft, kan ze die rol meer en meer overnemen, kan ze ook het schoolgeld voor haar broertjes betalen.

Voor haar moeder kocht ze een stenen huis in Kapenguria, plus anderhalve hectare grond. Van Reen: 'Maar het echte grote geld moet nog komen. Het is nog niet zover als bij Tegla Loroupe, wier geboortedorp Kapsoit op haar inkomsten draait.'

Chepkemei startte haar carrière in Europa bij een Belgische manager. Daarna werd ze begeleid door Volker Wagner, de Duitser die ook Tegla Loroupe vertegenwoordigt. Met de marathon-wereldrecordhoudster trainde ze in de bossen rond Detmold, waar de Keniaanse atletes in een vakantiepark wonen.

Ze stapte uit praktische overwegingen over naar manager Jos Hermens. Van Reen: 'Ze kwam in Europa altijd bij ons logeren, trainde dan ook hier. Jos zit met zijn bedrijf lekker dichtbij, in Nijmegen.'

Ton van Reens zoon David is haar trainer. Op de atletiekbaan wordt ze bovendien bijgestaan door Carel van Nisselroy, trainer van onder meer Sander Schutgens. David van Reen, afgestudeerd aan het CIOS, was ooit een redelijk voetballer die als semiprof in Duitsland en Engeland (Wycombe Wanderers) speelde.

Ruim twee jaar geleden overleefde David van Reen een ernstig auto-ongeluk. Hij liep een zware hersenbloeding op, zijn rechterkant was geheel verlamd. Dankzij zijn goede conditie en een uitputtende revalidatie is Van Reen jr. echter 'redelijk' hersteld, en rijdt hij sindsdien als trainer op de mountainbike achter Susan Chepkemei aan. 'Lopend kan ik haar niet bijhouden, nee.'

Naar Chemwochoi, het gehucht waar Susan woont. Een vlek in de bergen, tien kilometer van Komol. (. . .) De weg is niet meer dan een geitenpad. We lopen en klimmen verder, een zware opgave bij deze hitte en in deze ijle berglucht. Het gehucht ligt ver boven de 2000 meter. Wie zoals Susan dagelijks op en neer loopt naar Komol, moet wel een conditie krijgen als een renpaard.

In april, in Rotterdam, wordt het haar vierde marathon. Het debuut maakte ze in 1998 in Berlijn, waar ze tweede werd in 2.28.19. In 1999 liep ze ook al in Rotterdam (2.26.39). Tijdens de daaropvolgende marathon van Amsterdam stapte ze na 32 kilometer met een voetblessure uit. Vorig jaar liep ze de 42 kilometer niet, vanwege een blessure.

Het doel op de klassieke afstand? 'Het breken van het persoonlijk record.' Aan het wereldrecord van Tegla Loroupe (2.20.43) wenst ze niet te denken. 'Ik ben nog jong', glimlacht ze.

'Papa Ton' relativeert: 'Susan is eigenlijk nog een subtopper. Tot voor kort hielden we de publiciteit buiten de deur. Sinds ze derde werd bij de WK veldlopen in Portugal hoort ze er bij.' Zoon David: 'Als je ziet hoe makkelijk ze loopt, dan mag je haar een grote toekomst voorspellen.'

De concurrentie in Kenia is moordend. Bondsbestuurders staan er ook om bekend dat ze eigengereide keuzes maken. Bij de familie Van Reen in Maasbree willen ze evenwel geen onvertogen woord horen over de KAA, de Keniaanse bond. Vader Van Reen: 'We kijken wel uit, dan krijgen we problemen.'

Chepkemei's relatie met trainer David van Reen voert verder dan die van coach/pupil. Het tweetal is verloofd. Na een eventueel huwelijk zou de kleine Keniaanse voor het Nederlandserschap kunnen opteren.

Maar Ton van Reen sluit een verandering van nationaliteit vrijwel uit: 'Ik vind dat een Afrikaan voor Afrika moet lopen. Daar moet je trots op zijn.'

Susan knikt, ze is het met haar Papa Ton eens.

Als we wegrijden zien we haar terughollen naar huis. Bergop, de broertjes en zusjes in een zwerm achter haar aan. Allemaal talent in ontwikkeling. In de toekomst zal het legertje kinderen van Mzee Kampkama van zich laten horen.

Het blijft opmerkelijk dat die hooggelegen streek in Oost-Afrika voortdurend zoveel goede atleten voortbrengt. Hardlopen om weg te komen uit een kommervol bestaan. David van Reen begeleidt momenteel een loopgroep in Zuid-Ethiopië.

Lokale schoolkinderen in Lalibela kregen schoenen en kledij van sponsor Saucony. Op de foto's rennen de gelukkigen in hun nieuwe outfit over een zandpad - andere tieners, blootsvoets, draven aan de wegrand overigens net zo hard mee.

Her en der in Oost-Afrika is sprake van dergelijke sportieve initiatieven. Er heerst opnieuw hongersnood in de streek, de naam Chepkemei ('geboren in tijden van honger') zal de komende tijd weer menige babynaam sieren.

Het is letterlijk weglopen voor de honger. Ieder schoolkind kent de succesverhalen en wil in de voetsporen treden van Tegla Loroupe, Lydia Cheromei, Rose Cheruiyot en Susan Chepkemei.

David van Reen: 'Lopen als uitweg, ja. Susan en ik waren laatst in Eldoret. We schrokken ervan hoeveel kinderen atleet willen worden. Op elk pleintje werden we aangesproken door wel dertig atleten in de dop. Het ging maar door, straat na straat.'

Zijn vader: 'Ze proberen allemaal in de selecties te komen. In Nairobi slapen ze onder zeiltjes bij de atletiekbaan.'

Een grote prijs wist de jonge Susan Chepkemei nog niet te winnen, al komen de bronzen en de zilveren medailles tijdens de WK's veldlopen en halve marathon al heel dicht in de buurt.

Ton van Reen: 'De derde en tweede plaatsen waren fantastische prestaties. We hebben afgesproken dat we, als Susan in de toekomst een gouden plak wint, het graf van Hans Wouters zullen bezoeken. Om hem te eren. Want hij heeft dit allemaal mogelijk gemaakt.'

Tot zijn pleegdochter, die spaghetti rond haar vork draait: 'Als je goud wint dan gaan we naar het graf van dokter Hans op Ameland, hè Susan?'

De atlete knikt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden