Ontspoorde vrouwen

In 'Monster' speelt Charlize Theron een prostituee die zeven klanten vermoordde. Met dit waargebeurde verhaal over de 'eerste vrouwelijke serialkiller' hoopt Oscarwinnaar Theron af te reken met het Hollywoodclichan de krankzinnige moordenares....

Door Ronald Ockhuysen en David Sneek

Ze wist dat de vraag zou komen. De onvermijdelijke vraag naar het waarom van de metamorfose. Naar het waarom van die onuitroeibare drang van Hollywood-acteurs om zichzelf zo ongepolijst mogelijk te laten zien. Robert de Niro deed het in Raging Bull (bokser met 20 kilo overgewicht); Daniel Day-Lewis speelde een verlamde schrijver in My Left Foot; Sean Penn was een verstandelijk achtergebleven vader in I Am Sam. Ditmaal is het de beurt aan Theron, het Zuid-Afrikaanse oud-fotomodel dat in Monster op oorlogspad gaat, in vale spijkerbroek, met vette haren, en een zelfgedraaide sigaret in de mondhoek.

Glamour en lelijkheid. Hollywood is erdoor geobsedeerd. De carri van filmsterren is op zijn best zolang ze stralend, weelderig en adembenemend zijn. Aan de andere kant heeft de Amerikaanse filmindustrie een hardnekkige fascinatie voor het kwaad. Voor dood en verderf, voor sadisme en moordenaars.

In Monster, een portret van de vrouwelijke seriemoordenaar Aileen Wuornos, komen deze uitersten samen. Charlize Theron, een van de elegantste actrices die in Hollywood werkzaam is, onderging voor de film een gedaanteverwisseling. Theron, twee weken geleden voor haar rol met een Oscar beloond, veranderde in een bonkige vrouw met een rot gebit en een slechte huid. Ze dronk maandenlang 'koolhydratencocktails' om aan te komen.

Maar d gaat het volgens de actrice dus niet om.

'Het stoort me, de aandacht voor de buitenkant. Net zoals iedereen het vorig jaar had over de neus van Nicole Kidman in The Hours. Hoezoneus? Nicole was ongelooflijk als Virginia Woolf. Een prestatie die vergelijkbaar is met het maken van een overrompelend schilderij. Hoge kunst. Maar Hollywood hamert met zoveel geweld op de glamourkant van film dat het publiek dreigt te vergeten waar het uiteindelijk om gaat: het vertellen van verhalen die tot nadenken stemmen.'

Met Monster denkt Theron zo'n verhaal in handen te hebben. Haar Wuornos-vertolking moet een einde maken aan de worsteling van de filmindustrie met ontspoorde, vrouwelijke personages. Een worsteling die voortkomt uit de vraag hoe je dodelijke dames verkoopt. Zijn ze aantrekkelijk, of afstotend? Allebei tegelijk? Of ligt de oplossing in het midden, en is een lelijke en smerige seriemoordenaar alleen acceptabel als de bioscoopbezoeker weet dat achter de grime eigenlijk een beeldschone actrice schuilgaat?

Weloverwogen begint Theron met de formulering van een antwoord. Na enkele woorden zegt ze resoluut: 'Wacht even. . . ik moet dit anders doen. Ik moet duidelijk zijn. Ik vind het een belediging voor mijn vak om steeds weer over het uiterlijk te praten. Ik zie er in Monster anders uit dan normaal. Dat is slechts 10 procent van mijn personage. De rest speelt zich van binnen af.'

Monster, het debuut van regisseur Patty Jenkins dat vandaag in premi gaat, belicht het leven van de Amerikaanse prostituee Aileen Wuornos, die in 2002 werd gecuteerd. Zij had zeven klanten vermoord. De film, bedoeld als een eerbetoon aan 'Aileens onverzettelijkheid', steunt op een gevaarlijke cocktail: vrouwen, agressie, en homoseksualiteit.

Met het verhaal van Wuornos ('er was niet grote studio die de film durfde financieren') wil Theron het stereotiepe beeld bijstellen dat in films van ontspoorde vrouwen bestaat. Een beeld dat al sinds 1936 door de filmgeschiedenis slingert. Toen werd in Dracula's Daughter de toon gezet door een moordenares plompverloren af te schilderen als een kille lesbienne. Dit cliching een eigen leven leiden; het duikt op als de bloeddorstige Catherine Deneuve in The Hunger (Tony Scott, 1983), als ziekelijke fetisjist in Windows (Gordon Willis, 1980), en als een intelligente seksbom in Paul Verhoevens Basic Instinct (1992) alledrie films die protesten uitlokten van groeperingen die vonden dat het scenario te soepel verbanden legde tussen seksualiteit, moordzucht en lesbiennes.

Theron: 'In Hollywood is een mannelijke moordenaar meestal een stoere kerel met paar glazen te veel op. Macho's. Of burgermannen die hun woede over de wereld willen wreken. Vrouwelijke killers komen er slechter vanaf. Die doden omdat ze een rijkere man willen. Of ze zijn krankzinnig.'

Deze moordenares is nauw verwant aan een ander gretig geloiteerd vrouwbeeld: de femme fatale. Dit stereotype kreeg vlak na de Tweede Wereldoorlog in Hollywood voet aan de grond. Amerikaanse soldaten keerden toen terug in een maatschappij waarin vrouwen plotseling een voortrekkersrol vervulden. De fatale vrouw is de personificatie van het mannelijk onbehagen dat daardoor werd opgeroepen.

Theron wilde met de biopic over Aileen Wuornos, wier leven ook door een scenarioschrijver bedacht zou kunnen zijn, boven deze clichuitstijgen. Te meer omdat Wuornos' leven een intrigerende dubbelheid herbergt; ze zat twaalf jaar op death row, waar ze, vanwege haar claim uit zelfverdediging te hebben gemoord, een zekere roem verwierf. De roem waar ze als meisje, voor de tv, van droomde.

In Fatal Women: Lesbian Sexuality and the Mark of Aggression wijst schrijver Lynda Hart erop dat Wuornos door bijna tweeduizend mannen per jaar als prostituee werd gebruikt. Dat is zo'n drie tot zes keer per dag. Dat zeven van die mannen haar zouden hebben aangevallen past goed in de statistieken die daarover bestaan, concludeert Hart, die haar boek aan Wuornos opdroeg. Harts conclusie: de vrouwelijke seriemoordenaar is iemand die zich tegen de overheersende cultuur verzet. Zij weigerde een slachtoffer te zijn, en moest om die reden dood worden gemaakt een lot dat zij deelt met de femme fatale.

Theron durft zo ver niet te gaan. Zij wijst liever op de diffuse grens tussen een succesvol leven en een verknald bestaan. De geschiedenis van Wuornos is miserabel. Ze schoot hoerenlopers dood. Langs de kant van de weg, of ergens op een afwerkplek. Eerst uit zelfverdediging. Later, zo wil de film ons doen geloven, uit liefde voor haar vriendin. Aileen stal geld van haar slachtoffers om de motels, het bier, en de sigaretten te betalen.

Dat de media de zaak-Wuornos oppikten en haar onmiddellijk bestempelden tot 'monster' en 'highway hooker', komt mede doordat haar misdaden zo dicht bij die van moorddadige vrouwen uit exploitatiefilms staan. Haar gedrag was herkenbaar; zo toont Abel Ferrara in Ms. 45 (1981) een doofstomme vrouw die op gruwelijke wijze wordt verkracht, en direct daarop in een wraakzuchtige moordmachine verandert.

Te makkelijk, vindt Theron. Te kort door de bocht. 'Aileen werd al misbruikt toen ze kind was. Het is een menselijke reactie in noodsituaties overlevingsinstincten aan te spreken. Haar leven was een grote noodsituatie geworden.'

Het maken van Monster was volgens Theron, die de film ook produceerde, een precaire operatie. Haar theorie: de bioscoopbezoeker is niet gewend aan een film die in zijn geheel over een vrouw gaat, laat staan over een vrouw die met vrouwen vrijt en mannen doodschiet. 'En dan is het ook nog eens t gebeurd.'

Cynisch vindt Theron de constatering dat het horrorverhaal van Aileen Wuornos eigenlijk voortkomt uit een verlangen naar liefde. Toen Theron de brieven las die Wuornos in de gevangenis had geschreven, werd ze overvallen door onversneden verdriet. Er moest een film van komen. Een eerlijk portret. Wuornos, de vrouwelijke schoft die eigenlijk geen schoft was.

Voor Theron was het op slag duidelijk dat zij haar heil moest zoeken in het psychologisch realisme. Haar filmversie van Wuornos diende net echt te zijn. Haar Aileen moest samenvallen met de gecuteerde seriemoordenaar. Afgemeten: 'Dat heeft niets met imitatie te maken. Door Aileen als een waar persoon te presenteren, hoop ik dat het publiek zich enigszins in haar werkelijkheid kan herkennen.'

Monster is van begin tot eind een ambigue onderneming. Zoals eigenlijk alle films over prostituees. Hoeren zijn populaire personages. Ze bieden zicht op een donker, verboden terrein in het menselijk bestaan. Tegelijk nemen ze in de rangorde van onze cultuur een lage plek in. Theron: 'In Hollywood zien ze toch het liefst de prostituee met het hart van goud, die zich voor alles en iedereen wil opofferen. Zeg maar: de vrouw als slachtoffer. Of de prostituee is een callgirl in een designersjurk. Een vrouw die de indruk wekt dat het fijn is om haar lichaam te verkopen.'

Over Wuornos' jaren in de dodencel maakte de Britse documentairemaker Nick Broomfield twee documentaires, waarin de echte Wuornos in wisselende stemmingen is te zien: sympathiek, verward, schuldbewust. Monster concentreert zich op de twee jaar vhaar veroordeling, toen de straatprostituee haar eerste klant ombracht en zodoende ontdekte dat er wel degelijk een manier was om macht te krijgen over de mannen in haar dagelijks leven.

Met die dramatische keuze grijpt de film terug naar het clichaarmee hij juist wil afrekenen: de onaangepaste vrouw, voor wie zelfs in een ranzige bar geen plek is, en wier dwarse houding op den duur een bedreiging gaat vormen.

In de cinema uit de eerste helft van de vorige eeuw werd een vrouw die haar rol niet kende steevast afgeschilderd als gevoelloos of als een hysterica. Therons versie van Wuornos ontkomt uiteindelijk ook niet aan deze stempels; ze is, ook al is ze nog zo lief voor haar vriendin, in de eerste plaats gestoord.

Theron: 'Aileen was geen psychopaat. Ze was ook geen heldin. Ze was het product van een aftands milieu. Zelf heeft ze geschreven dat ze ziek was van de mannen die er vanuit gaan dat ze vrouwen alles kunnen vragen wat hen pleziert. Haar moordzucht was een afwijzing. Maar zoals altijd zag ze ook hier de grenzen niet. Dat is wat ik wil laten zien. Dat een moordenaar niets minder is dan een falend mens. Met de nadruk op mens.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden