Ontspoord idealisme, vertrapte individuen

De uitgever zal zich ongetwijfeld hebben afgevraagd of het nou wel slim is een roman vol sneeuw, ijs en barre koude in de zomer uit te brengen....

Ice Road, Slovo's elfde roman, begint met een huiver. Het is 1934. De 34-jarige schoonmaakster Irina Davydovna Arbatova, kortweg Ira, staat op het dek van de Chelyuskin, een schip dat een onverantwoorde wetenschappelijke expeditie uitvoert bij de Noordpool. Adem bevriest er binnen seconden. Het schip kan naar voren noch naar achteren; het zit in de wurggreep van het ijs.

Slovo laat het bevroren water kreunen, huilen en zuchten. Moeiteloos verfrommelt het ijs uiteindelijk het schip. De opvarenden worden na maanden van ontberingen gered en krijgen, eenmaal terug in de bewoonde wereld, een huldiging als voorbeeldige en moedige Sovjet-burgers.

Waarmee de toon is gezet. Een voor een, als in een Robert Altman-film, introduceert Slovo de hoofdpersonen die aanvankelijk slechts zijdelings met elkaar te maken lijken te hebben. Boris Aleksandrovich Ivanov, voormalig revolutionair en nu hoge functionaris in de Communistische Partij. Diens kunstzinnige dochter Natasha, die verliefd is op de fabrieksarbeider Kolya. De berekenende apparatsjik Dmitry Fedorovich Anninsky. De Amerikaanse industrieel Jack Brandon. Het emotioneel geblokkeerde weeskind Anya, dat wordt geadopteerd door de melancholieke wetenschapper Anton Antonovich.

Ira is de verbindende factor. Als voornaamste verteller is zij een gulden vondst. Ira is een ongeletterde maar intelligente vrouw die alle ontwikkelingen en relaties gadeslaat zonder daar waardeoordelen aan te verbinden. Ze maakt schoon, overleeft en observeert. En helpt waar ze helpen kan. Tot aan de laatste pagina's toe.

Dwars door dit verhaal over relaties, vriendschap en familiebanden weeft Slovo de historie. Stalin is aan de macht. Het communisme verandert allengs van een utopische ideologie in een monster. De nooit echt opgeloste moord op de rijzende ster in de Partij, Sergei Kirov, blijkt het startsein voor een uitputtende zuivering, waarbij duizenden Sovjets 'verdwijnen'. Intussen staat het Duitse nazi-leger aan de grens, gereed om de verzwakte Sovjet-Unie binnen te vallen.

Het zesde en laatste deel van het boek, 'What Lies Ahead', gaat over het gruwelijke beleg van Leningrad (1941-1944). De 'Ice Road' uit de titel is de weg over het bevroren meer, die uiteindelijk een opening biedt. IJs voor het eerst als redding.

Ice Road is een boek over ontspoord idealisme. Als dochter van de Zuid-Afrikaanse communistenleider Joe Slovo en de vermoorde actviste Ruth First verhuisde Gillian (1952) op haar twaalfde naar Engeland, waar zij en haar zusjes deels werden opgevoed door hun Russische oma, Tilly. De oude vrouw bleef tot haar dood begin jaren negentig een verstokte communiste en Sovjet-aanhangster.

Maar het boek is geen verbitterde afrekening met oma of pa. Het is een ode aan individuen die zijn vertrapt door de historie. Het laat zien hoe dicht utopie en dystopie bij elkaar liggen. Hoe een samenleving die de idealisten tot stand willen brengen, uiteindelijk, en onvermijdelijk, wordt vernietigd uit naam van hun eigen idealen. Hoe overleven mensen dat? En tot welke prijs? Dat wil de auteur beschrijven. En ze doet het met verve.

Aan Ice Road gingen negen maanden onderzoek vooraf. Mede dankzij bezoeken aan St. Petersburg is Slovo erin geslaagd de stad en haar karakters tot leven te wekken. Zelfs het kille weeskind Anya, dat haar redder Anton Antonovich volledig negeert, blijkt onverwacht gevoelig.

Uiteindelijk is Ice Road een boek over de kracht van liefde niet per se tussen man en vrouw, maar tussen vrienden en tussen kinderen en volwassenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden