Ontslagvergoeding houdt kleine werkgever in wurggreep

'42 duizend euro, dat is meer dan de jaarwinst', aldus een fruitimporteur. Zeker kleine bedrijven voelen de ontslagvergoeding sinds 2015 als een last.

null Beeld Valerie Geelen
Beeld Valerie Geelen

Zoals een airbag de automobilist beschermt bij een botsing, zo beschermt een zak geld de werknemer tegen de klap van een ontslag. Maar wie beschermt de kleine werkgever tegen wat zij de gouden handdruk noemen?

Dat vragen veel kleine werkgevers zich af sinds op 1 juli 2015 de transitievergoeding werd ingevoerd. Waar werknemers van het kleinbedrijf er vroeger dikwijls bekaaid vanaf kwamen bij ontslag - een afkoopsom zat er niet in - is de situatie nu doorgeschoten naar het andere uiterste, klagen werkgevers.

Zo moest een terminaal zieke tandarts bijna 43 duizend euro transitievergoeding betalen aan een werknemer van zijn opgedoekte praktijk, hoewel hij een nieuwe baan voor haar had geregeld. Een ingenieursbureau moest een zieke systeembeheerder 76 duizend euro betalen ofschoon zijn werkgever al twee jaar lang zijn loon had doorbetaald en de man zelf zei dat hij niet meer naar een baan op zoek zou gaan.

Of neem de Rotterdamse fruitimporteur die in mei van de rechter 42 duizend euro transitievergoeding moest betalen aan de voormalige fruitinspecteur Ad Klerks. Dit terwijl de inspecteur op dat moment veertien maanden voor zijn pensioen zat en tot die tijd niet meer zegt te gaan werken - noodgedwongen weliswaar, want geen werkgever zit te wachten op een bijna-pensionado, heeft hij gemerkt. Maar , zegt zijn ex-werkgever: '42 duizend euro, dat is meer dan onze jaarwinst.'

Ontslagvergoeding in 2017 is 77.000 euro

De maximale transitievergoeding is dit jaar 77 duizend euro, of één jaarsalaris voor wie meer dan 77 duizend euro verdient per jaar. De rekensom is eenderde maandsalaris per gewerkt jaar voor de eerste tien dienstjaren, daarna een half maandsalaris per dienstjaar. Het bedrag is netto als een werknemer er een nieuwe baan mee zoekt of zich omschoolt. Anders klopt de fiscus aan. Er zijn geen cijfers over hoe vaak kleine werkgevers gebukt gaan onder transitievergoedingen. Het UWV heeft wel cijfers over hoe vaak het een verzoek inwilligt om de overbruggingsregeling toe te passen: tot eind 2016 377 keer, tegenover 418 afwijzingen. Valt nog mee, vindt Besselink, die meer afwijzingen had verwacht. Maar de cijfers geven een vertekend beeld, denkt hij. 'Het gros van de gevallen haalt het UWV niet. Als een werkgever niet voldoet aan of meerdere criteria van de regeling, is een verzoek indienen zinloos.'

Dat wil zeggen: als het bedrijf überhaupt winst maakt. Sinds 2012 schreef de (toen nog) vier werknemers tellende fruitimporteur elk jaar rode cijfers. Een decennium geleden verhandelde het bedrijf in een jaar nog tien miljoen dozen appels, peren, mango's, ananas, druiven en papaja's. Maar sinds Aldi, Lidl en andere klanten zelf hun fruit importeren, is het sappelen. 50 duizend dozen, meer zat er vorig jaar niet in.

Eigenlijk was er al jaren niet meer genoeg te doen voor Klerks. Maar omdat de fruitinspecteur al 25 jaar in dienst was, verzon zijn werkgever 'uit sociale overwegingen' elke keer weer voor een uur of vijf à zes per week werk voor hem. Tot het in de herfst van 2015 niet meer ging.

De timing van het ontslag was niet ideaal: werknemers met minstens twee dienstjaren hebben sinds 1 juli 2015 recht op een transitievergoeding van maximaal 77 duizend euro. Deze gouden handdruk nieuwe stijl is bedoeld als schadevergoeding voor het ontslag en - vandaar de naam - om de overgang naar een nieuwe baan te vergemakkelijken.

Ontslagrecht

De vergoeding moest een eind maken aan de tweedeling in het ontslagrecht, waarin werknemers van grote bedrijven bij hun ontslag een zak geld met soms honderdduizenden euro's meekregen, terwijl mkb-werknemers vaak met lege handen achterbleven.

Tot 1 juli 2015 hadden werkgevers twee keuzes: ontslag via de kantonrechter (snel maar duur) of via het UWV (tijdrovend maar goedkoop). 'Van het mkb, oftewel 90 procent van onze economie, ging het merendeel naar het UWV, en dan hoefden ze helemaal niets te betalen, tenzij ze een sociaal plan waren overeengekomen met de vakbonden', zegt Ronald Beltzer, hoogleraar arbeid en onderneming aan de universiteit van Amsterdam. Voortaan kreeg iedereen een zak geld bij ontslag.

De Tweede Kamer vreesde dat kleine werkgevers in financiële problemen zouden kunnen raken door de transitievergoedingen. De Kamer nam daarom begin 2014 een amendement aan van VVD, PvdA en ChristenUnie: bedrijven met minder dan 25 werknemers waren minder vergoeding verschuldigd. Tot 2020 - dan worden ze geacht de volle mep te kunnen betalen, een optimisme dat de werkgevers waarmee de Volkskrant sprak niet delen.

Maar aanvankelijk overheerste opluchting. Werkgevers hoefden gewerkte jaren voor 1 mei 2013 niet mee te tellen. Dat scheelde een slok op een borrel: het fruitbedrijf hoefde Klerks dan geen 42 duizend, maar 3.257 euro te betalen.

null Beeld Valerie Geelen
Beeld Valerie Geelen

Criteria

Maar voor deze 'overbruggingsregeling' gelden strenge criteria, zo streng dat je 'bijna failliet moet zijn om ervoor in aanmerking te komen', vindt MKB Nederland. Van de 23 terug te vinden gerechtelijke uitspraken over de regeling vielen er zestien in het nadeel van kleine werkgevers uit. 'Het topje van de ijsberg', zegt Pascal Besselink, arbeidsrechtjurist van juridisch dienstverlener DAS. 'Het merendeel van de zaken haalt de rechtszaal niet, maar eindigt bijvoorbeeld in een schikking.'

De fruitimporteur voldeed aan twee van de drie criteria - drie boekjaren achter elkaar verlies, negatief eigen vermogen. Maar het derde criterium is dat de waarde van de vlottende activa (kasgeld, voorraden, te innen facturen) kleiner moet zijn dan de kortlopende schulden. Daaraan voldeed de importeur niet. Dus had Klerks recht op de volle 42.339,07 euro, oordeelde de rechter.

De criteria laten rechters weinig ruimte, zegt Besselink. Daardoor oordelen ze niet altijd naar de geest van de wet. Zo verloor een raamfabrikant zijn zaak omdat hij één jaar een kleine winst had gemaakt door wat spaargeld naar zijn bv over te hevelen, omdat zijn bedrijf anders geen lening meer kreeg bij de bank. De andere jaren had hij tonnen verlies geleden.

Besselink maakte zelfs mee dat een werkgever zichzelf een salarisverlaging gaf, waardoor zijn bedrijf na twee verliesjaren een bescheiden winst kon boeken. Het UWV kende geen genade.

'Wie wil er op deze manier nog werkgever zijn?', zegt Beltzer. 'De lasten voor het mkb zijn door de transitievergoedingen en loondoorbetaling van zieken zo hoog dat de groei van tijdelijke contracten en zzp'ers zo groot is. Als ik op internationale congressen vertel waarvoor Nederlandse werkgevers allemaal opdraaien, dan denken ze dat er iets mis is met mijn Engels.'

Vakbonden FNV en CNV zijn het met MKB-Nederland eens dat de regels voor kleine werkgevers soepeler moeten. Het onderwerp staat zeker ook op de agenda bij de kabinetsformatie. Hoe de nieuwe regels moeten worden is nog onduidelijk. FNV is voorstander van transitiefondsen, waarin hele sectoren geld storten, in plaats van dat armlastige werkgevers alle kosten alleen dragen.

Het CNV wil niet te veel gemorrel aan de vergoedingen die cruciaal zijn om een nieuwe baan te vinden en de ontslagene te beschermen tegen een inkomensval, zegt voorzitter Maurice Limmen. 'Het kan niet zo zijn dat werknemers met lege handen staan terwijl werkgevers goed in de slappe was zitten.'

Zo is het, zegt fruitinspecteur Ad Klerks. 'Mijn 42 duizend euro lijkt misschien veel geld voor iemand die bijna met pensioen is, maar ik heb wel 25 jaar bij het bedrijf gewerkt.'

En het ontslag heeft hem óók geld gekost: geen salaris meer, minder pensioenopbouw, geen auto of telefoon van de zaak. Zoveel blijft er daardoor niet over van de 42 duizend euro, temeer omdat er eerst nog belasting vanaf gaat: alleen wie de vergoeding gebruikt voor omscholing of werk-naar-werk-begeleiding krijgt het geld netto. Maar Klerks heeft de hoop op een baan na vele vergeefse sollicitaties opgegeven.

'Ik heb nog de mazzel dat ik relatief veel geld meekrijg, waardoor mijn inkomensval beperkt blijft. Maar wie op zijn 50ste of 60ste zijn baan verliest heeft een groot probleem.'

Voor zijn ex-werkgever is de 42 duizend euro een hard gelag. 'We hadden hem misschien al veel eerder moeten ontslaan. Dan hadden we waarschijnlijk niets hoeven te betalen', zegt een van de twee directeurs, zelf de pensioenleeftijd al gepasseerd. 'Nu worden we gestraft voor sociaal werkgeverschap. En het geld komt uit onze pensioenpot. Dat betekent dat wij minstens een jaar langer moeten doorwerken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden