Reportage Subversieve docenten

Ontslagen Turkse academici houden elkaar op de been met lezingen in het park

Ruim vijfduizend docenten en hoogleraren verloren hun baan sinds de mislukte coup van 2016

Na de mislukte coup in Turkije werden duizenden kritische universiteitsmedewerkers ontslagen.Met openbare colleges in parken houden ze de fakkel van de academische vrijheid brandend. En zichzelf geestelijk gezond.

Rellen eind mei in Ankara tijdens het proces tegen twee docenten die in hongerstaking zijn uit proces tegen hun ontslag. Foto Reuters

Terwijl het academisch leven in Turkije verdort, laten ontslagen docenten buiten het terrein van de universiteit honderd bloemen bloeien. In zaaltjes, cafés en parken komen studenten en andere toehoorders bijeen om de lessen te volgen waarvoor het officiële curriculum steeds minder ruimte biedt.

Vanavond, in het gebouw van de School voor Levenskennis in Kocaeli, een industriële voorstad op 100 kilometer ten oosten van Istanbul, houdt onderwijskundige Nejla Kurul een lezing over ‘conservatief-liberale en marxistische tradities in het onderwijs’. Een kleine veertig vrouwen en mannen, opgesteld in twee rijen van drie stoelen breed, luisteren aandachtig.

Hemelbestormend lijkt het allemaal niet. Toch is wat hier gebeurt betekenisvol en in zekere zin subversief. De Solidariteits Academie, zoals de organisatoren zich noemen, houdt de fakkel van de academische vrijheid brandend en wil een alternatief zijn voor de universiteiten, die vooral sinds de mislukte staatsgreep van juli 2016 in de klem van de regering zitten.

Alternatieve universiteit

‘Ik gaf colleges arbeidssociologie. Dan moet je vrijuit kunnen praten over wat er in de samenleving gebeurt. Dat kan nu niet meer’, zegt Derya Keskin Demirer (49), een van de leden van de Solidariteits Academie in Kocaeli. ‘Overal heb je kleine Erdogannetjes rondlopen.’

Het zaadje van de alternatieve universiteit werd – tegen wil en dank – een half jaar vóór de couppoging geplant. In januari 2016 ondertekenden 2.212 academici uit heel Turkije een petitie tegen de operaties van het Turkse leger in het zuidoosten van Turkije, waar onder opstandige Koerden een ‘opzettelijk bloedbad’ werd aangericht. ‘Wij zullen niet meedoen aan deze misdaad’, heette de vredesoproep.

Derya Keskin Demirer Foto Rob Vreeken

Erdogan reageerde furieus op de petitie. Maar echt aangepakt werden de ‘verachtelijke’ ondertekenaars pas na de staatsgreeppoging, toen de Turkse regering naast Gülenisten in één moeite door al haar tegenstanders in de tang nam.

In september werd een groot aantal ondertekenaars ontslagen, om te beginnen op de universiteit van Kocaeli, waar de adhesie voor de petitie het grootst was. Alle negentien ondertekenaars werden zonder nadere uitleg weggestuurd. ‘De rector had onze namen doorgespeeld naar Ankara. Voorheen had hij banden met de Gülenbeweging. Hij wilde bewijzen dat hij nu aan de goede kant stond’, zegt Demirer.

De maatregel was onderdeel van een brede ontslaggolf in de academische wereld. Ruim vijfduizend docenten en hoogleraren, vooral van Gülen-gelieerde universiteiten, verloren hun baan.

Mensen als Demirer hadden echter, anders dan de Gülenisten, geen enkele reden zich gedeisd te houden. Zij hadden een vredespetitie getekend, meer niet. En ja, de meesten waren links, actief in de vakbond en de vrouwenbeweging, zetten zich in voor mensenrechten en het milieu. Maar ook in het Turkije van na de coup is dat geen misdrijf.

Een nieuwe beweging

Al twee weken na hun ontslag richtten de docenten van Kocaeli de Kocaeli Solidariteits Academie (KODA) op. Elke woensdag werd – en wordt nog altijd – een openbaar college gegeven, met telkens een andere gastspreker. Een Jeugd Academie werd opgericht, waar de studenten in kleine groepen les krijgen van ontslagen docenten, en vorig jaar was er een KODA Zomerschool.

Het vormde het begin van een beweging die zich uitspreidde naar andere Turkse steden. Zes Solidariteits Academies telt het land nu, met een stuk of zeven in de startblokken of op de waakvlam. In de hoofdstad Ankara is een Straat Academie actief. Openbare colleges worden kort van tevoren op sociale media aangekondigd. Als met een flash mob verzamelen de toehoorders zich op een plein of in een park. Na 15 minuten is de les voorbij en gaat ieder zijns weegs, voor de politie heeft kunnen ingrijpen.

Voor de ontslagen docenten is het, behalve maatschappelijk engagement, ook een kwestie van mentaal overleven: zo blijven zij betrokken bij hun vak en bij hun studenten. Verder is het een hard gelag. Hun inkomen zijn de academici kwijt, en vaak hun pensioenrechten. De paspoorten van de ondertekenaars van de vredespetitie zijn ingetrokken. ‘Vooral voor mensen met kinderen is het zwaar’, zegt Demirer. ‘En voor degenen zonder werkende partner. We hadden vier echtparen aan de universiteit van wie beiden ontslagen werden.’

Verlichting

Enige verlichting komt er wellicht nu de Europese Commissie geld heeft gefourneerd voor een nieuw project van KODA, Hayat Bilgisi Okulu (School voor Levenskennis). Bedoeling is, aldus een toelichting, een universiteit te scheppen ‘waar mensenrechten, democratie, kritisch denken, gendergelijkheid, solidariteit en vrede onderdeel zijn van alle lessen en onderzoek’. Ook de School voor Levenskennis wil in parken en koffiehuizen gaan werken.

Echt last van de politie heeft KODA niet. Soms zitten er vermoedelijke stillen op het terras van het koffiehuis aan de overkant van het gebouw van de lerarenvakbond aan de hoofdstraat van Kocaeli, waar KODA onderdak heeft gevonden. ‘En misschien bezoeken ze soms onze lezingen’, zegt Demirer. ‘Maar daar wil ik liefst helemaal niet bij stilstaan.’

Ook op de reguliere universiteiten intussen kringelt de achterdocht door de gangen. Kritische docenten lopen op eieren. Er gaan geruchten over regeringsgezinde studenten die linkse docenten rapporteren bij de directie. Soms werden colleges stiekem opgenomen.

Progressieve studenten moeten minstens zozeer oppassen niet te worden verlinkt door medestudenten. Op 22 maart werden op de Bogazici Universiteit in Istanbul studenten gearresteerd die bezwaar hadden gemaakt tegen het optreden van het Turkse leger in de Koerdische enclave Afrin in Syrië.

‘De meeste studenten durven niet langer deel te nemen aan bijeenkomsten die verdenking kunnen opwekken’, zegt Zeynep Gambetti, docent politicologie aan Bogazici. ‘Dat zijn ook vergaderingen waar we bespreken wat we kunnen doen om de gevangen studenten te helpen. Ze hebben veel lessen gemist en we kunnen geen Engelse boeken naar de gevangenis sturen.’

Façade

Gambetti heeft de petitie ‘Wij zullen niet meedoen aan deze misdaad’ ondertekend, maar ontslag werd haar en haar collega’s wonderwel bespaard. Bogazici is een topuniversiteit met veel internationale contacten. ‘Misschien werden we gebruikt als façade: kijk eens, we respecteren de academische vrijheid.’

De eerste rechtszaken tegen ondertekenaars van de vredespetitie zijn in december begonnen. Zij worden beschuldigd van ‘propaganda maken voor terrorisme’, het standaardrecept. Het beeld tot nu toe van deze ‘showprocessen’, volgens Gambetti: de rechter spreekt het schuldig uit, maar zet de vijftien maanden celstraf om in voorwaardelijk als de beklaagden schuld bekennen en beloven zich vijf jaar van elke ‘verdachte’ activiteit te onthouden.

College geven op straat of in de School voor Levenskennis betekent in dat geval: ga direct naar de gevangenis, ga niet langs start. ‘Chantage’, zegt Gambetti.

Meer over