Interview

Ontslagen mbo-docent Paula van Manen: geen docent durft zich nu nog uit te spreken

Paula van Manen bij het roc waar ze werd ontslagen: 'Laat bestuurders goed nadenken voor ze zoiets als gepersonaliseerd onderwijs invoeren. Bij ons gebeurde het te rigoureus' Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Paula van Manen bij het roc waar ze werd ontslagen: 'Laat bestuurders goed nadenken voor ze zoiets als gepersonaliseerd onderwijs invoeren. Bij ons gebeurde het te rigoureus'Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Paula van Manen schreef een boek over het gepersonaliseerde onderwijs dat werd ingevoerd op de mbo-opleiding waar ze werkte. ‘Het was chaotisch. De zakken chips lagen op tafel, studenten zaten te appen, films te kijken.’ Inmiddels is ze haar baan kwijt.

De eerste dag dat Paula van Manen geen docent meer was maar ‘leercoach’, had ze geen flauw idee wat er van haar werd verwacht. Het was zomer 2017 en met het ingaan van het nieuwe studiejaar hadden Van Manen en haar collega’s een compleet nieuwe rol gekregen.

De opleiding pedagogisch werk aan het ROC Nijmegen stapte dat jaar over op gepersonaliseerd leren. Van Manen, op dat moment zo’n tien jaar werkzaam op de mbo-instelling, had weleens gehoord van gepersonaliseerd onderwijs. Ze wist dat veel scholen overstappen op dit hippe onderwijsconcept, en dat de precieze invulling verschilt.

Bij de opleiding pedagogisch werk zouden studenten voortaan ‘eigenaarschap’ krijgen over hun ‘leerproces’, kregen docenten vooraf te horen. Regels maakten plaats voor ‘gedragsverwachtingen’. Lessen werden afgeschaft; in plaats daarvan zouden studenten zelfstandig leerdoelen behalen. Docenten werden leercoaches en gaven voortaan geen cijfers meer, maar een kleur.

Wat het in de praktijk zou betekenen? Van Manen had geen benul. ‘Ik was onvoldoende voorbereid. Deze onderwijsvernieuwing werd veel te snel doorgedrukt.’

De 52-jarige Van Manen, naast docent ook auteur van een reeks kinderboeken, besloot een boek te schrijven over de overstap en de chaos die volgde. In 2019 verscheen ‘Wanneer krijgen we weer les?’ In het boek wordt de naam van de onderwijsinstelling niet genoemd. Namen van collega’s en studenten zijn gefingeerd.

Toch zit Van Manen al ruim een jaar thuis. Ze werd na het verschijnen van haar boek geschorst en uiteindelijk ontslagen. Niet vanwege het boek dat ze schreef, zegt ROC Nijmegen, maar vanwege de onrust die het boek veroorzaakte onder medewerkers. Van Manen ziet dat anders. ‘Ik heb een boek geschreven en vervolgens werd ik ontslagen. Mijn vrijheid van meningsuiting is veel te gemakkelijk opzij geschoven.’

Maandag deed het gerechtshof in Arnhem uitspraak in het hoger beroep dat de docent had aangespannen. Het ROC Nijmegen kreeg gelijk. De docent mocht ontslagen worden, op grond van een verstoorde arbeidsverhouding. Nu de definitieve uitspraak er ligt, wil Van Manen voor het eerst haar verhaal doen.

Waarom praat u nu pas met journalisten?

‘Vlak na het verschijnen van mijn boek heb ik interviews gegeven aan twee onderwijsbladen. In die stukken werd de naam van het ROC Nijmegen niet genoemd. Toch werd het me zwaar aangerekend door de schoolleiding.’

Waarom?

‘Niks negatiefs over de school mag naar buiten komen. Ik had verteld dat het niet goed liep met het gepersonaliseerde onderwijs, dat het ondoordacht was ingevoerd. Dat viel niet lekker. Ik werd rond diezelfde tijd geschorst, dus ik besloot me verder stil te houden. Alles kon tegen me worden gebruikt.’

Waarom wilde u dit boek schrijven?

‘Ten eerste omdat het een maatschappelijk relevant onderwerp is. Veel scholen zijn bezig met gepersonaliseerd onderwijs. Ik wilde een kijkje achter de schermen geven. En ik wilde de situatie voor studenten en leerlingen verbeteren. Ik hoopte dat andere scholen zouden leren van hoe het bij ons liep.’

Want het ging niet goed?

‘Toen ik voor het eerst over de plannen hoorde, vond ik het prachtig klinken. Studenten die zelfstandig aan hun eigen doelen zouden werken: wauw, dat had ik zelf ook gewild. De praktijk bleek weerbarstig. Docenten werkten langs elkaar heen. We liepen elke dag tegen iets aan dat van te voren niet goed was uitgedacht. Studenten hoefden ineens geen lessen meer te volgen. Er was geen rooster. Geen regels. Je was steeds studenten kwijt, want ze mochten in eerste instantie zelf weten waar ze gingen zitten.’

Wat vonden studenten ervan?

‘Die klaagden over de onduidelijkheid. Ze vroegen ook vaak: wanneer krijgen we weer les? In het tweede jaar kregen we leerpleinen. Daar wil ik andere scholen echt voor waarschuwen. We zaten soms met bijna honderd studenten in één ruimte. Het was nogal chaotisch. Studenten moesten zelfstandig aan hun eigen doelen werken. Sommigen deden dat, maar er gebeurden ook een heleboel andere dingen. De zakken chips lagen op tafel, studenten zaten te appen, films te kijken.’

Wat deed dat met het onderwijs?

‘Toen we nog les gaven, kregen studenten uitgebreid les over bijvoorbeeld ontwikkelingspsychologie, of ze leerden hoe ze een kind moesten observeren. Nu moesten studenten die kennis zelf opdoen via de doelen die ze moesten behalen, bijvoorbeeld door het maken van een werkstukje, een poster, of een vlog.

‘Het probleem was: er waren zoveel doelen dat studenten vaak alleen het minimaal benodigde deden. Ze Googleden wat bij elkaar. Toen studenten na een paar maanden stage gingen lopen, bleek dat een probleem. Ze moesten bijvoorbeeld een kind observeren, maar ze hadden geen idee hoe dat moest. Het viel mij keer op keer op: de basiskennis ontbrak bij studenten.’

Het gepersonaliseerde onderwijs werkte niet, vond u.

‘Nee. Ik maakte me grote zorgen over de kwaliteit van ons onderwijs. Ik wil bestuurders daarom oproepen goed na te denken voor ze zoiets invoeren. Bij ons gebeurde het te rigoureus. Toen de eerste studenten binnen dit concept hun examen moesten halen, hadden we een relatief laag slagingspercentage. Van de studenten op mbo-3 niveau was er één die direct slaagde, de rest liep te ver achter.

‘De Onderwijsinspectie waarschuwt scholen al jaren om vernieuwingen stapje voor stapje in te voeren. Om geen concepten uit te proberen die niet bewezen zijn. Toch kiezen bestuurders nog steeds voor dit soort vernieuwingen.’

Waarom?

‘Ze hollen elkaar achterna. Die ene school heeft het, dus wij moeten ook. Intussen gaat het niveau van leerlingen achteruit. Scholieren lezen, spellen en schrijven steeds slechter. Zelf denk ik weleens: moeten we niet eens aan onderwijsveroudering doen? Gewoon weer goed lesgeven. Dáár kunnen scholen in uitblinken.’

Als het allemaal zo slecht liep bij jullie, waarom hebben docenten zich dan niet verzet?

‘Tja, dat is lastig. Deels is het omdat je het nieuwe onderwijsconcept toch het voordeel van de twijfel wil geven. Maar er was ook angst. Kritiek werd door een aantal collega’s uitgewisseld op fluistertoon. Je kunt voor je gevoel niet overal tegenin gaan, anders lig je eruit.’

Heeft u zelf kritiek geuit? Of was u alleen kritisch in uw boek?

‘Ik heb regelmatig dingen aan de orde gesteld. Ik voelde ook dat er een grens was. Het was mij heel duidelijk dat het management wilde dat dit experiment zou slagen. Na onze afdeling moest gepersonaliseerd onderwijs verder worden uitgerold.

‘Nadat ik geschorst werd, hoorde ik van collega’s: ik zou ook wel wat willen zeggen, maar ik heb een hypotheek die ik moet betalen, ik durf het niet aan. Daarom baal ik ook ontzettend dat de rechter zo makkelijk is meegegaan in die verstoorde arbeidsverhouding. Nu durft geen docent zich nog uit te spreken. Dat zie ik al gebeuren op Twitter: kijk hoe het is afgelopen met Paula van Manen, zeggen leraren tegen elkaar.’

In de Tweede Kamer is naar aanleiding van uw zaak wel een motie aangenomen die de minister oproept om de positie van leraren te versterken. Die is nu te zwak ten opzichte van het bestuur.

‘Ik hoop dat er iets gaat veranderen. Het is hard nodig.’

De rechter oordeelde dat uw vrijheid van meningsuiting ‘op geen enkele manier’ is ingeperkt door ROC Nijmegen.

‘Daar ben ik het niet mee eens. Ik heb een boek geschreven, kijk hoe het is afgelopen.’

Vooraf hebt u aangekaart dat u een boek ging schrijven. Dat mocht van de schoolleiding, al werden er wel voorwaarden gesteld. Zo mocht u de naam van het roc niet noemen. Ook moest u voorkomen dat relaties met collega’s of studenten ‘op scherp’ zouden komen te staan.

‘Daarom heb ik ook geen enkele naam genoemd in mijn boek. Trouwens: grenzen aan de vrijheid van meningsuiting mogen alleen bij wet worden bepaald, niet door een school.’

Toch voelden collega’s zich gekwetst door de manier waarop ze in het boek beschreven werden.

‘Ik vind het heel vervelend als mensen dat zo hebben ervaren. Het vreemde is: zelf heb ik nooit een klacht gehoord. De eerste vijf weken na de publicatie heb ik gewoon gewerkt. De sfeer was goed, collega’s vonden het boek prachtig.

‘Pas van de directie hoorde ik later dat er ook collega’s waren die zich gekwetst voelden. Ik vraag me af of dat altijd vanuit hen zelf kwam, of dat ze zeiden wat de directie graag wilde horen. Veel collega’s hadden een tijdelijk dienstverband, ze waren afhankelijk.’

Nu liggen de rechtszaken achter u. Wat gaat u nu doen?

‘Mijn hart ligt in het onderwijs, daar zou ik graag door willen. Dan moet er wel een bestuurder zijn die het met mij aandurft, na wat er gebeurd is. Ik weet niet of ik die ga vinden.’

Reactie ROC Nijmegen

‘We willen niet via de media reageren op de mening van mevrouw Van Manen. Ook in hoger beroep heeft de rechter bevestigd dat door de publicatie van het boek en de houding van mevrouw Van Manen een onherstelbaar verstoorde arbeidsrelatie is ontstaan. Volgens het gerechtshof heeft zij heeft dit verder verstoord door de wijze waarop ze na publicatie zelf de aandacht van de (social) media heeft opgezocht. We betreuren het dat we er in dit traject niet met mevrouw van Manen zelf uitgekomen zijn.’

Verstoorde arbeidsverhouding

Paula van Manen vocht haar ontslag aan bij de kantonrechter. Die oordeelde dat haar boek weliswaar in strijd is met ‘discretie en loyaliteit’ die van een werknemer wordt verwacht, maar dat dit geen grond was voor ontslag. De verstoorde arbeidsverhouding die na publicatie van het boek ontstond, was dat wel.

In hoger beroep kreeg het ROC Nijmegen opnieuw gelijk. Wel oordeelde het hof dat de onderwijsinstelling Van Manen na het verschijnen van het boek te snel geschorst heeft. ‘Deze schorsing is beschadigend voor de docent en stond in feite elk andere oplossing dan beëindiging van het arbeidsovereenkomst in de weg’. De instelling moet Van Manen naast een transitievergoeding 40 duizend euro betalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden