ANALYSEvaccineren en werk

Ontslag voor vaccinweigeraars is mogelijk, maar alleen als ‘laatste middel’

Mag een werkgever een werknemer ontslaan als die weigert zich te laten vaccineren tegen het coronavirus? Zoals een zorgprofessional die met kwetsbare ouderen of gehandicapten werkt? ‘Het antwoord is een voorzichtig ja, met veel mitsen en maren.’

Artsen en een ambulancemedewerker in het Westeinde-ziekenhuis in Den Haag. Beeld ANP
Artsen en een ambulancemedewerker in het Westeinde-ziekenhuis in Den Haag.Beeld ANP

Het is een pijnlijke vraag, die plotseling urgent is geworden. Zorgmedewerkers in verpleeghuizen – en later die in de gehandicaptenzorg en de thuiszorg – komen vanaf januari als eersten in aanmerking voor een prik. Maar peilingen wijzen uit dat slechts eenderde van de zorgprofessionals overtuigend ja zegt tegen vaccinatie. Ongeveer eenderde zegt ronduit nee, de rest twijfelt nog of ze zich voor de prik gaan melden die hen resistent moet maken tegen covid-19.

Wij willen het personeel helemaal niet onder druk zetten, beklemtonen de werkgevers in de zorg. Maar stel dat het toch zover komt dat een werkgever en een werknemer lijnrecht tegenover elkaar komen te staan, vanwege de weigering van een vaccinatie. Is dat een gegronde reden voor ontslag?

‘Het antwoord is een voorzichtig ja, met veel mitsen en maren’, zegt Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Niet eerder was er een gezondheidscrisis van deze omvang met een massale vaccinatiecampagne in het vooruitzicht. Maar de hoogleraar kent wel rechterlijke uitspraken waaruit volgens hem blijkt dat de werkgever in zulke kwesties relatief sterk staat.'

Grondwet

‘Een werknemer die vaccinatie weigert, kan zich beroepen op artikel 11 van de Nederlandse grondwet’, zegt Verhulp. Dat luidt: ‘Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.’ ‘Maar een werknemer die in 2010 dit argument gebruikte om zijn ontslag aan te vechten, ving wel bot, tot bij de hoogste rechter.’

Deze brandwacht had een loodtest geweigerd. Die was verplicht bij het werk op een locatie met loodhoudende materialen. De man was echter bang voor prikken. Toch vond de rechter dat de brandwacht had moeten voldoen aan de ‘voor zijn veiligheid ingestelde maatregelen’. Die plicht weegt volgens de rechter zwaarder dan zijn recht op lichamelijke integriteit.

Toepasbaar op de huidige situatie, meent Verhulp. Maar, beklemtoont hij: ‘Er zitten nog veel stappen tussen het weigeren van een vaccinatie en ontslag.’

De eerste vraag is of ook op andere manieren een behoorlijk niveau van bescherming tegen besmetting met corona kan worden bereikt. Een werknemer die niet wil worden gevaccineerd, kan bijvoorbeeld beschermende kleding dragen. Maar er zijn ook kwetsbare groepen die minder goed reageren op zorgmedewerkers in die kleding, zoals sommige cliënten met een autismestoornis of dementerenden. ‘Dan stelt de werkgever zich de volgende vraag: is er ander werk binnen de organisatie voor deze werknemer?’

Is het antwoord daarop nee, dan komt volgens Verhulp de mogelijkheid van een ontslag in zicht. ‘De werkgever moet dan goed onderbouwen dat het werk alleen kan worden gedaan door een werknemer die is ingeënt. En dat er geen vervangend werk is voor die werknemer. Dan hoeft hij hem niet in dienst te houden.’

Zo’n vaart zal het niet snel lopen, is de verwachting. Er is vaak andere passende arbeid. En zorgorganisaties zullen er alles aan doen om ontslag van personeel te voorkomen, vanwege de grote personeelstekorten.

Algemeen belang

Monique van Tol, destijds advocaat van de ontslagen brandwacht, heeft zich verbaasd over het ‘rigide’ rechterlijke oordeel in die zaak. ‘De rechter heeft het beroep op een grondrecht van een werknemer niet gehonoreerd. Bij de afweging van belangen hebben die van de werkgever zwaarder gewogen. Terwijl mijn cliënt een serieus verhaal had: hij kon niet tegen spuitjes, maar wilde wel bijvoorbeeld een urinetest ondergaan.’

De advocaat ziet duidelijke verschillen tussen de loodtestzaak en de vaccinatiediscussie nu. ‘Vaccinaties kun je maar op één manier toedienen. In de zaak van mijn cliënt was die loodtest er alleen voor zijn eigen gezondheid, er was geen algemeen belang.’

Trek je deze zaak door naar de huidige discussie over het vaccineren, dan ziet het er niet goed uit voor de zorgwerknemers, meent de advocaat. ‘Werknemers die een vaccinatie weigeren en naar de rechter stappen, moeten er rekening mee houden dat het belang van een werkgever voor de rechter zwaar weegt.’ Maar eerst moet een werkgever naar alternatieve oplossingen zoeken met de werknemer, zegt Van Tol. ‘Ontslag is het allerlaatste middel.’

Natascha Vriesinga-Krol Beeld Sabine van Wechem
Natascha Vriesinga-KrolBeeld Sabine van Wechem

Natascha Vriesinga-Krol (32)
Verzorgende in een ouderenwoonhuis in Witmarsum
Zegt ja tegen coronavaccinatie

‘Begin dit jaar was corona voor mij nog een ver-van-mijn-bedshow. Tot ik de verhalen hoorde van mijn schoonvader, die op een intensivecareafdeling werkt waar ook coronapatiënten binnenkwamen. Hij vertelde me dat je dit coronavirus niet moet onderschatten.

‘In de tweede golf kwam het coronavirus ook ons ouderenwoonhuis binnen. 6 van de 24 bewoners zijn eraan overleden. Met eigen ogen zag ik wat de impact van dit virus is. Mensen glippen gewoon onder je vingers vandaan. Om bewoners die je goed kent zo te zien sterven, is heftig om mee te maken. Eén bewoner zit nog in quarantaine, hopelijk is ons huis volgende week eindelijk coronavrij.

‘Door deze ervaring ben ik ervan overtuigd geraakt: zodra het mogelijk is, laat ik me vaccineren. Voor iedereen die ik zou moeten beschermen. Zo kan ik mijn steentje bijdragen aan het voorkomen van een volgende verwoestende corona-uitbraak in dit zorgwoonhuis.

‘Ik ben dan ook heel blij dat het zorgpersoneel in de ouderenzorg als eerste in aanmerking komt voor een vaccinatie, omdat wij met kwetsbare mensen werken. Toch hoor ik van veel collega’s dat ze nog twijfelen of ze de prik gaan halen. Onze leidinggevenden hebben het er nog niet over gehad. Maar onderling spreken we er elke dag over, vaak tijdens de overdrachten. Dan zegt bijvoorbeeld een collega: ik doe het niet, het onderzoek naar de veiligheid van die vaccinaties is naar mijn smaak veel te snel verlopen, ik twijfel of het wel veilig is.

‘Maar ik denk: we leven in Nederland, waar de overheid voorzichtig omspringt met dit soort zaken. Mensen die ervoor hebben doorgeleerd, hebben vooraf goed onderzocht of deze vaccinaties ons niet in gevaar brengen. Ze zijn goedgekeurd door het Europees Geneesmiddelenbureau.

‘Gisteren sprak ik hierover met een twijfelende collega, die heb ik nog proberen over te halen. Ik denk dat er vooral behoefte is aan meer en betere informatie. Zeker zorgmedewerkers willen vooraf weten wat ze ingespoten krijgen.’

Regina Vlot Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Regina VlotBeeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Regina Vlot (43)
Verzorgende in een verpleeghuis in Ede
Zegt nee tegen coronavaccinatie

‘Ik behoor zeker niet tot de virusontkenners en de antivaxers. Mijn kinderen hebben alle voorgeschreven inentingen gekregen. En ik houd me aan alle coronaregels, mijn sociale leven staat al maanden grotendeels stil.

‘Ik wil me niet laten vaccineren, omdat ik niet weet wat de bijverschijnselen zijn van die prikken. Normaal duurt een onderzoek naar zo’n middel veel langer. Ik geloof niet dat je op zo’n korte termijn een vaccin veilig kunt ontwikkelen. Er is veel geld naar de farmaceuten gegaan. Wie zegt mij dat dit in het testen van de veiligheid is gestoken, en niet in de salarissen van de bazen?

‘Ik vind premier Rutte en minister Hugo de Jonge niet betrouwbaar in deze crisis. Ze hebben niet geluisterd naar de werkvloer, ik heb lang moeten werken zonder beschermende kleding. Zij komen hun beloften niet na, bijvoorbeeld in het testbeleid. En ze zwalken. Waarom hebben ze bijvoorbeeld eerder niet gekozen voor strengere maatregelen? Nu zitten we weer met stijgende besmettingscijfers. Dat wantrouwen speelt mee in mijn beslissing dat ik me niet wil laten vaccineren.

‘Een paar jaar geleden heb ik de griepprik gehad. Daar ben ik toen heel ziek van geweest, ik had overal pijn. Daarvan zei ook iedereen dat er nauwelijks bijwerkingen zijn. Maar elk lichaam reageert anders op medicijnen.

‘Mensen zien vaccinatie als een wondermiddel. Als je tegen bent, worden ze boos op je. De discussie hierover leidt tot grote verdeeldheid op de werkvloer. Collega’s zeggen tegen mij: dan moeten straks degenen die gevaccineerd zijn, het extra werk opvangen. Dan antwoord ik: misschien word jij wel ziek van de vaccinatie en moet ik voor jou inspringen. Het maakt de sfeer er niet beter op.

‘Ik denk dat ik ook kan doorwerken met kwetsbare ouderen als ik niet gevaccineerd ben. Dan draag ik beschermende kleding. Misschien is dat zelfs veiliger dan een vaccinatie.’

Stefaan Verheugt Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Stefaan VerheugtBeeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Stefaan Verheugt (30)
Verzorgende IG in een verpleeghuis in Bergen op Zoom
Twijfelt nog over coronavaccinatie

‘Iedereen kijkt nu naar de zorgmedewerkers in de verpleeghuizen. Opeens zijn wij de eersten die moeten worden gevaccineerd. Zo vooraan staan had van mij niet gehoeven. De vaccins zijn als een nieuw vliegtuig: je wilt eerst zien of het vliegt. Zo zou ik liever eerst toeschouwer zijn als de eerste vaccinatiebootjes uitvaren. Als die bemanning heelhuids terug keert, stap ik ook in.

‘Ik twijfel dus of ik me ga laten vaccineren. Ik wil het uiteindelijk wel doen, voor mijn cliënten, maar het knaagt. De griepprik neem ik elk jaar, dat vind ik geen probleem. Maar nu zit er zo veel druk op de komst van dat vaccin, het moet en zal er snel komen. Ik ben geen wetenschapper, maar mijn onderbuikgevoel zegt dan: zou dat middel wel goed getest zijn?

‘Ik heb ook bewoners in dit verpleeghuis zien vechten voor hun leven. Een paar weken geleden werd deze locatie getroffen door een uitbraak van het coronavirus. We hebben voor dit vak gekozen en we wisten dat het zou kunnen gebeuren. Toch heeft het me enorm geraakt. Het was ook keihard werken, de helft van mijn team zat thuis. Dan krijg je een soort adrenalinestoot, je wilt dat het goed gaat in het huis.

‘Door die ervaring besefte ik dat je dit koste wat het kost wilt voorkomen. Dat is een argument om me waarschijnlijk uiteindelijk toch te laten vaccineren. Hopelijk worden dan wel alle behandelaars ingeënt die met deze kwetsbare mensen werken, dus ook de fysiotherapeut in het verpleeghuis.

‘Veel collega’s hebben dezelfde twijfel. We hebben het er dagelijks over. ‘Ik weet niet of ik meteen in de rij ga staan’, zei een teamlid vanochtend nog tegen me. Ik hoop dat er nog goede wetenschappelijke informatie beschikbaar komt over de vaccins. Als ze echt kunnen aantonen dat dit een verantwoord, veilig middel is, zijn veel zorgmedewerkers zoals ik te overtuigen.’

Meer over het coronavaccin
Zorgmedewerkers kunnen als eersten een coronavaccin krijgen, maar wat als ze het niet willen?

Of het gaat lukken om alle Nederlanders in te enten tegen het coronavirus is nog allerminst zeker. Dit zijn de vier horden die Nederland nog moet nemen, voor we kunnen vaccineren.

Hoe weet je of zo’n geheel nieuw vaccin, volgens nog niet eerder beproefd recept, op de lange termijn wel veilig is?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden