Ontmaskert democratie de koninklijke mystiek?

VROEGER was het zo dat een afgezette koning een leger vormde als hij terug wilde komen aan de macht. Tegenwoordig doet hij hetzelfde als wat koning Simeon II van Bulgarije - nu premier Simeon Coburgotski - onlangs deed: hij schudt handen in winkelcentra en deelt snoep uit aan kiezers tijdens...

Afgezien van het Midden-Oosten en van het boeddhistische Himalaya-koninkrijk Bhutan zijn monarchieën vandaag de dag voor het overgrote deel ceremonieel van karakter. Leden van koningshuizen doen in de hedendaagse politiek nog slechts dienst als ornament. De meesten zijn alleen nog goed voor de verkoop van roddelbladen en luxe vliegtuigjes.

Er is echter een kleine groep van koningen die wel degelijk serieus genomen moeten worden. Simeon II, die als kind in 1943 de Bulgaarse troon besteeg en drie jaar later door de communisten gedwongen werd in ballingschap te gaan, voegt zich nu bij deze groep. Paradoxaal genoeg, hebben de bekendsten onder hen hun troon juist gebruikt om de democratie te versterken.

Koning Juan Carlos van Spanje koos voor een hervormingsgezinde democratische regering na de dood van Franco in 1975. Zes jaar later drukte hij een poging tot militaire staatsgreep de kop in. Koning Bhumibol Adulyadej van Thailand oefende gedurende de jaren tachtig en negentig een rustig bewind uit en steunde steeds de burgerlijke autoriteiten wanneer militairen weer eens probeerden de macht te grijpen. Koninklijke heersers kunnen een natie dus stabiliseren en verenigen.

Maar zij kunnen ook lichtzinnig zijn en verwend gedrag vertonen. De Cambodjanen hadden een koning Bhumibol goed kunnen gebruiken, maar ze moesten het doen met koning Norodom Sihanouk. Die gedroeg zich vaak onverantwoordelijk, zette zijn zonen tegen elkaar op en deed er tijdens politieke crises het zwijgen toe of legde tegenstrijdige verklaringen af. Hij fungeerde in de jaren zeventig zelfs als vertegenwoordiger van de Rode Khmer in ballingschap.

De mystiek van koningshuizen brengt veel mensen in de verleiding om de leden daarvan kwaliteiten toe te dichten die zij niet bezitten. Dit is vooral het geval in de landen van het voormalige Oostblok. De Sovjet-Unie gelastte het vertrek van de Oost-Europese monarchen, die vervolgens het symbool werden van alles wat het communisme niet was.

De Roemeense koning Michael trad in 1947 onder druk van Moskou af en leefde sindsdien in Zwitserland. Zijn recente bezoeken aan Roemenië leidden niet tot een massale roep om zijn terugkeer op de troon. Maar de regering schakelde hem wel in als reizend ambassadeur die zich in het buitenland inzet voor de toetreding van Roemenië tot de NAVO.

In Joegoslavië kwam deze maand een einde aan zestig jaar ballingschap voor kroonprins Alexander Karadjordjevic en zijn gezin, toen de regering hen toestond terug te keren naar hun paleis in Belgrado.

Prins Alexander heeft gezegd dat hij zich verre van de politiek zal houden, maar als hij zou besluiten zich toch verkiesbaar te stellen voor een politieke functie zou hij best eens kunnen winnen. Meer dan 45 procent van de Serviërs noemde zichzelf monarchist in een recent opinieonderzoek.

Koningen en prinsen hebben geld, een bekende naam en sterstatus - een goede basis voor electoraal succes. Sommige oudere kiezers denken met weemoed terug aan de tijd dat de vroegere koningen met krachtige hand regeerden. Anderen verlangen naar een krachtige, mythische figuur die als het ware vanuit het niets opduikt om alle problemen van het land op te lossen.

Dit soort verwachtingspatronen leverden Simeon II in Bulgarije het premierschap op, maar zij kunnen snel tot een teleurstelling bij het publiek leiden. Als premier geniet hij niet meer macht dan zijn voorgangers. Ook kunnen kiezers ontgoocheld raken als zij zien dat de man die zij gekozen hebben om de koninklijke mystiek, moet soebatten om stemmen in het parlement en gaat schelden op de weerbarstige pers.

Maar gezien Europa's geschiedenis, hebben de Bulgaren het niet slecht getroffen. Als je dan toch een koning aan de macht wil, kun je hem beter hebben gekozen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden