Ontmaagd door een tram

Vermoedelijk had ze er zelf om moeten lachen. Frida Kahlo stond al op koffiebekers en postzegels, nu is ze een Hollywood-type in een film die haar naam draagt....

De dames sekssymbolen wilden allemaal een snor. Niet om mee te stoeien op de sofa, maar een echte streep dons boven de eigen zo verzorgde bovenlip. De diva's waren bereid hun imago op te offeren om de zo bewonderde Frida Kahlo te mogen spelen: Madonna, Jennifer Lopez, Salma Hayek. Ze sneden elkaar figuurlijk bijna de keel door in de strijd die met superlatieven werd gevoerd. Lopez zou worden geproduceerd door Francis Ford Coppola, Madonna zou als tegenspeler niemand minder dan Marlon Brando willen strikken.

Het werd uiteindelijk Hayek, wat betreft reputatie misschien de minste van het stel, maar wel de enige Mexicaanse. En om de film een beetje geloofwaardigheid mee te geven, leek dat een minimumvoorwaarde. Frida, die volgende week in Nederland in première gaat, probeert aan te haken bij de opnieuw opgelaaide cultus rond de Mexicaanse schilderes, want hoewel Frida al een halve eeuw dood is, heeft zij zich een plaats tussen de diva's van vandaag verworven.

Frida Kahlo (1907-1954) werd een ster in het begin van de jaren tachtig. Latijns Amerika deed het goed in de kunst en de literatuur, en de belangstelling voor excentrieke kunstenaars van south of the border groeide in de Verenigde Staten. De gedurfde zelfportretten van Frida, die het grootste deel van haar oeuvre vormen, werden aan de vergetelheid ontrukt, en de schilderes werd door het feminisme in de armen gesloten. Een eerste biografie, van de hand van Hayden Herrera, deed de rest.

Frida was altijd in de schaduw gebleven van haar man Diego Rivera, de grootste en meest universele van de muralistas die Mexico heeft voortgebracht. Maar vanaf de jaren tachtig kwamen de liefhebbers niet alleen voor hem naar het tot museum omgebouwde atelier in de Mexicaanse hoofdstad. De laatste jaren is de aandacht vrijwel helemaal verplaatst naar La casa azul (Het blauwe huis) in Mexico's aangenaamste buurt Coyoacán: het huis waar Frida werd geboren en tot aan haar dood woonde met Rivera is nu een tempel voor haar vereerders, volgestouwd met exuberante persoonlijke bezittingen, typisch Mexicaanse skeletten van papier-maché voor de deur en een rolstoel in de slaapkamer. Een paar straten verder staat het huis waar Leon Trotsky, Frida's beroemdste minnaar, in 1940 van het leven werd beroofd.

De kunstenares groeide uit tot een icoon en, zoals dat gaat in de moderne tijden, veranderde onvermijdelijk in een beschilderde koffiekop, een horloge, een jurk. Haar zelfgeschilderde gezicht ging de concurrentie aan met oudere iconen die het vooral in Latijns Amerika nog altijd goed doen zoals de beroemde foto van Che Guevara. In de VS kwam Frida op een postzegel, en Volvo gebruikte een van haar zelfportretten in een campagne om auto's te verkopen aan hispanics.

Niet slecht voor een zwaar gehandicapte biseksuele communiste met een snor.

De absurde moderne merchandising zou haar ongetwijfeld deugd hebben gedaan, want zelfpromotie lag Frida wel. Zij deed daar alles voor, met name door zichzelf keer op keer te schilderen, met haar karakteristieke doorlopende wenkbrauwen, haar snor, en de traditionele Tehuana-kostuums om haar indiaanse afkomst te benadrukken. Met haar wijde en overdadige kleren (noodzakelijk om haar lichamelijke gebreken te verhullen), de kettingen, armbanden en ringen leek zij een hippie avant la lettre.

'De feministen wilden altijd hun eigen Van Gogh hebben', zei William Lieberman van het Metropolitan Museum gekscherend bij de opening van een Frida-expositie eind vorig jaar. 'In de persoon van Frida hebben zij die eindelijk gekregen.' De Mexicaanse verhief haar lijden tot kunst, en het is haar in een opzicht gelijk vergaan als Van Gogh: lezen over haar persoon is minstens zo belangrijk als kijken naar haar werk.

Maar Frida was meer een kruising tussen Van Gogh en Janis Joplin, met een vleug Evita Perón. Haar leven was een ondraaglijk lijden dat zij bestreed met het cultiveren van een sfeer van wat we nu zouden noemen seks, drugs and rock-'n'-roll. Zij en Diego Rivera vormden het beroemdste bohémienkoppel uit de Mexicaanse historie, en hun wereld was er een van kunst, politiek, losbandigheid en drugs.

Het leven van Frida was om te huilen, of, om het sjieker te zeggen, een aaneenrijging van tragedie en melodrama. Aan de polio in haar kindertijd hield zij een mank been over, maar een ongeluk op haar achttiende verwoestte haar lichamelijk totaal en maakte haar tot 'de vrouw die werd ontmaagd door een tram'. De Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes laat in zijn grote roman De jaren met Laura Díaz (1999), waarin Frida Kahlo en Diego Rivera prominent optreden, het slachtoffer zelf het relaas doen:

'Het was in september 1925, zeven jaar geleden. Ik kwam net van het huis van mijn ouders in Coyoacán en zat in de bus toen we werden aangereden door een tram. Ik brak mijn ruggengraat, nek, ribben en bekken, de hele orde van mijn territorium. Mijn linkerschouder werd ontwricht - wat wordt die goed verbloemd door mijn blouse met pofmouwen, vind je niet? Goed, één been is blijvend verpest. Een leuning is mijn rug binnengedrongen en er bij mijn vagina weer uitgekomen. De klap was zo verschrikkelijk dat al mijn kleren afvielen, kun je het je voorstellen?, mijn kleren losten gewoon op in het niets, ik bleef daar liggen, bloedend, naakt en gebroken. En toen Laura, toen gebeurde het meest uitzondelijke. Het regende goud op me. Mijn naakte, gebroken, liggende lichaam werd bedekt door een laagje stofgoud.'

Ze stak een Alas-sigaret op en stootte een schaterlach van rook uit.

'Een ambachtsman die in de bus zat had een paar pakken stofgoud bij zich op het moment van de klap. Ik was gebroken, maar bedekt met een laag goud. Wat vind je daarvan?'

Na bijna een jaar in het ziekenhuis ontmoette Frida Diego Rivera, en de twee begonnen een van de woeligste romances aller tijden, een soort voorloper van die tussen Liz Taylor en Richard Burton, en net als de twee filmsterren trouwde het stel twee keer met elkaar. Rivera was 21 jaar ouder en al een beroemd kunstenaar die met zijn muurschilderingen de Mexicaanse kunst een nieuw gezicht had gegeven. Het waren de nadagen van de Mexicaanse Revolutie, en de politiek was onlosmakelijk verbonden met de kunst van Rivera.

Frida volgde hem toen hij lid werd van de communistische partij, maar de schilder was zo eigengereid dat hij later uit de partij werd gegooid. Frida ging zo ver dat zij haar geboortejaar vervalste in 1910 zodat het samenviel met het uitbreken van de Mexicaanse Revolutie: het begin van haar leven moest samenvallen met dat van het nieuwe Mexico.

Diego Rivera was een onuitstaanbaar sujet die alles en iedereen belachelijk maakte en voor wie vreemd gaan een dagelijkse routine was. In de vorig jaar verschenen roman The Incantation of Frida K. van de Amerikaanse Kate Braverman verschijnt hij als een monster 'met het hart van een slager'. Frida gaf hem echter lik op stuk en had tal van affaires met vrouwen, onder wie de fotografe Tina Modotti, en mannen. Haar bekendste verovering was Leon Trotsky. De gevluchte Russische revolutionair had op verzoek van Rivera asiel in Mexico gekregen en zijn intrek genomen bij het kunstenaarsechtpaar. Frida liet zich deze kluif niet ontgaan.

Frida Kahlo was een excentriek mens dat excentriek en narcistisch werk produceerde. Veel van de zelfportretten weerspiegelen het lijden waaraan zij constant was onderworpen. Zij schilderde zichzelf met een opengereten lichaam en beslagen met spijkers. Op Het gewonde hert heeft zij het lijf van een hert dat doorzeefd is met pijlen. Zij was gesloopt door ziekten, ongevallen en medicijnen, en verslaafd aan morfine. Haar zelfportretten zijn wel bestempeld als een overlevingstherapie. 'Frida was de incarnatie van de idee dat uit pijn positieve energie kan voortkomen', aldus de Canadese toneelschrijver Robert Lepage, die in december in Londen een stuk over de kunstenares presenteerde.

'Zij maakte van zichzelf een icoon', zei Julie Taymor, regisseur van de film Frida. 'Zij nam haar gebreken en perfectioneerde die. Haar wenkbrauwen en haar snor zijn op haar schilderijen veel prominenter dan zij in werkelijkheid waren. Waar wij op vallen is haar humor, haar grove mond en haar vrije seks.'

De film van Taylor met Salma Hayek als Frida is in Mexico echter slecht ontvangen: de film maakt van de ruige heilige een gelikt Hollywood-type. Frida was te wild en te heftig voor Hollywood, ook al is die voor een groot deel gedraaid in de studio's van Churubusco, in het zuiden van Mexico-Stad, vlak bij de buurt waar zij woonde. Sommige recensenten spreken er schande van dat voor de rol van Diego Rivera de Brit Alfred Molina is aangetrokken: Rivera met zijn dikke kop en uitpuilende ogen was zo klassiek Mexicaans dat hij alleen door een Mexicaan kan worden gespeeld.

Maar Hollywood kon natuurlijk niet achterblijven in de Frida-hype. Na de biografieën, romans, toneelstukken, kookboeken, balletten en opera's over Frida die eerder verschenen, is nu een nieuwe golf op gang gekomen. Wel krijgt het werk van de schilderes meer aandacht dan voorheen met exposities in onder meer New York en Parijs. Verzamelaarster Madonna ('Ik identificeer mij met haar pijn en haar verdriet') leende vorig jaar het doek Zelfportret met apen uit voor een tentoonstelling in de Tate Galery in Londen.

Tot die categorie verzamelaars is het lang vergeten werk van Frida inmiddels doorgedrongen. Haar zelfportretten doen rond de twee miljoen dollar, en twee jaar geleden zette een Mexicaanse mediatycoon een recordprijs: ruim vijf miljoen dollar voor een Kahlo. En in de giftshops van de musea schijnt zij het beter te doen dan Van Gogh.

Haar laatste jaren sleet Frida Kahlo grotendeels in ziekenhuizen, waar zij tussen de operaties door liggend in bed schilderde. In 1954, op 47-jarige leeftijd, stierf zij. De doodsoorzaak is nooit bekend geworden, maar vermoed wordt dat zij er zelf een einde aan heeft gemaakt. 'Ik hoop dat het vertrek aangenaam is', zei ze kort ervoor tegen een vriendin. 'En ik hoop nooit terug te komen.' Waarschijnlijk had zij kunnen lachen om het idee dat zij een halve eeuw later terug zou keren als sleutelhanger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.