De chaos bij VMBO Maastricht

Ontluisterend beeld van hoe een vmbo-examen kon uitlopen op een debacle

354 eindexamenkandidaten van VMBO Maastricht kregen in juni te horen dat ze vanwege ‘grote onregelmatigheden’ geen diploma kregen. Dertien docenten schetsen, vrijwel allemaal anoniem, een ontluisterend beeld van hoe het zo ver heeft kunnen komen. 

31 augustus 2018: bij de officiële diploma-uitreiking kregen de leerlingen een roos, die door een aantal van hen uit protest tegen de gang van zaken in de prullenbak werd gegooid. Beeld ANP

Nog onwetend van het debacle dat zich de komende weken zou ontvouwen, zaten een stuk of veertig medewerkers van VMBO Maastricht bij elkaar in schoolrestaurant De Bonnefooi.

Het was 13 juni 2018 en daar rolden de namen van alle examenkandidaten een voor een over het scherm. Wat had deze leerling voor de schoolexamens gehaald? Hoe was het centraal examen gegaan? Konden ze hem straks bellen dat hij geslaagd was?

Af en toe maakte een docent een kritische opmerking. Hoe kon die leerling zo’n hoog cijfer voor het schoolexamen hebben? Hij had veel gespijbeld. En niet alle verplichte onderdelen van het schoolexamen afgerond.

Lang stonden ze er niet bij stil. De teamleiders van de bovenbouw, die zelf geen les geven, wilden door met de vergadering.

Eén kritische docent beweerde dat een van haar leerlingen écht geen diploma mocht krijgen. Te veel toetsen gemist, zei ze. Had nooit aan het centraal schriftelijk mee mogen doen.

Niets meer aan te doen.

Ine Weerts (59), docent Duits en Engels én voorzitter van de medezeggenschapsraad, was verbijsterd. Ze nam zich voor de kwestie een paar dagen later met de directie te bespreken.

Die ene kritische docent wachtte daar niet op. Ze stapte meteen naar de directie en haar teamleiders, die besloten niet meer in te grijpen ‘omdat de examens waren afgelegd en de examencijfers vastgesteld’ – zo laat de schooldirectie weten.

Een dag later deed de docent een melding bij de Onderwijsinspectie.

Geen diploma

Zo begon de ellende bij VMBO Maastricht. Een week na de melding hoorden 354 examenkandidaten dat ze vanwege ‘grote onregelmatigheden’ bij de schoolexamens toch geen diploma zouden krijgen. Het zorgde voor verdriet en stress in Maastrichtse huiskamers, waar veel pubers hun vakantieplannen moesten omgooien.

Hoe kon het zover komen?

De Volkskrant sprak de afgelopen maanden met een groep betrokkenen die nog weinig aan het woord is geweest: docenten en oud-docenten. Vrijwel niemand van de dertien geïnterviewden wil met zijn naam in de krant. Sommigen omdat ze niet graag natrappen, anderen omdat de Stichting Limburgs Voortgezet Onderwijs (LVO) een monopolist is in de regio. Een slechte verhouding met het schoolbestuur kan betekenen dat je in Zuid-Limburg nergens meer aan de bak komt, vrezen zij.

Het beeld dat na al die gesprekken ontstaat, is ontluisterend. Eén docent arriveert bij het interview met een handgeschreven lijst met negentien problemen. Lesuitval, ziekteverzuim, werkdruk – het speelde allemaal in de aanloop naar het examendebacle, zegt hij. En nog veel meer.

Die docent staat niet alleen. Zijn collega’s vertellen op hoofdlijnen hetzelfde verhaal: over een school die slecht geleid wordt, een school die te lijden heeft onder zwalkend landelijk beleid, waardoor budgetten slinken, docenten steeds meer taken krijgen en het vmbo al maar meer op speciaal onderwijs gaat lijken.

Samenvoegen scholen

Het rommelde al zeker tien jaar op de Maastrichtse vmbo’s, maar gevraagd naar een kantelpunt wijzen de geïnterviewden vaak naar de zomer van 2016. Toen bleek dat het samenvoegen van drie scholen tot één grote school ingewikkelder is dan gedacht.

Het was al enige tijd bekend dat het Bonnefantencollege, Porta Mosana College en het Sint-Maartenscollege samen zouden optrekken. Zuid-Limburg is een krimpregio, het aantal leerlingen neemt er de komende jaren gestaag af. Financieel krijgen scholen het daardoor lastig.

LVO, met 26 duizend leerlingen een van de grootste schoolbesturen van het land, dacht de problemen op te kunnen lossen door de brede scholengemeenschappen in Maastricht te vervangen door drie grote scholen: een voor vmbo, een voor havo en een voor vwo – elk op een eigen locatie.

‘Door de vorming van domeinen wordt maximaal ingezet op de kwaliteit van het onderwijs’, schreef LVO in 2014 in een persbericht.

Dat een flink deel van het personeel die plannen niet zag zitten, maakte weinig uit. LVO is een sterk hiërarchische organisatie. De bestuurders staan volgens veel geïnterviewden mijlenver af van de dagelijkse praktijk in de klas. Tussen docent en collegevoorzitter zitten nog drie managementlagen.

Ook wijzen ze naar het salaris van topman André Postema: een euro onder de balkenendenorm. En kijk hoe ze soms een paar dagen met belangrijke mensen in een kasteeltje zaten, terwijl er, zo moppert een oud-docent, ‘geen geld was voor nieuwe lesmethodes’.

22 juni 2018: een leerling van VMBO Maastricht en zijn moeder worden geïnterviewd over het eindexamendebacle. Beeld Harry Heuts

Zulke bestuurders besloten dus dat die vmbo’ers allemaal bij elkaar gezet moesten worden. Dat verliep niet bepaald soepel, vertellen de geïnterviewden. Zo bleken de drie gebouwen al meteen te klein voor de hoeveelheid leerlingen. Er waren verschillende lesmethoden voor het vak Engels in omloop. En sommige docenten moesten zowat iedere les van lokaal wisselen, en vaak ook van gebouw.

Een docent bouwtechniek pendelde bijna dagelijks heen en weer tussen de campus van VMBO Maastricht en een gebouw aan de andere kant van de Maas, waar de praktijklokalen nog zaten. ‘Twee jaar lang reed ik rond met overalls achter in de auto.’

Gedragsproblemen

In die chaos moesten de docenten de rust zien te bewaren. En dat met deze leerlingen. Want de vmbo-populatie is pittig. Sommige jongens tellen voor drie, zegt een oud-docent. Er zitten er heel wat die er helemaal niet thuishoren, beweren anderen. De invoering van het passend onderwijs, waarbij zorgleerlingen zo veel mogelijk in het reguliere onderwijs ondergebracht moesten worden, was funest.

Zo vertelt Hein Berkers (59), die in de aanloop naar het examendebacle een halfjaar bij VMBO Maastricht werkte, dat hij aan het begin van zijn carrière klassen had met twee leerlingen van het speciaal onderwijs. Die trokken zich op aan de rest. Nu zitten er soms acht of tien kinderen met gedragsproblemen of milde vormen van autisme in de klas. ‘En dan gebeurt het omgekeerde: zij trekken het niveau omlaag. De reguliere leerling is de dupe.’

En ondertussen moesten alle leerlingen gewoon het examenprogramma volgen. Ze werden geacht al die toetsen en opdrachten te doen die in het programma van toetsing en afronding (pta) waren vastgelegd. En dat waren er veel bij VMBO Maastricht – te veel zegt iedereen nu.

Sommige leerlingen zat je de hele tijd achter de vodden, zegt Berkers. Maakte hij drie afspraken om een toets in te halen, kwamen ze drie keer niet opdagen. Wat een stress dat opleverde! Andere docenten vertellen vergelijkbare verhalen.

Het probleem bij VMBO Maastricht, zegt Berkers, was dat sancties ontbraken. Die leerlingen kwamen ‘willens en wetens’ niet opdagen bij toetsen. En het management ondernam weinig.

Hij maakte het zelf mee. Dan naderde de deadline voor de cijfers en begonnen de coördinatoren een beetje druk op hem uit te oefenen. Kun je deze leerling niet een alternatief proefwerk geven? Of een andere opdracht, zodat er in ieder geval een cijfer staat?

Het leverde hem weer extra werk op. En belangrijker: het druiste in tegen zijn rechtvaardigheidsgevoel. Iedereen maakte het reguliere proefwerk, maar zo’n dwarsligger kreeg een simpele variant.

‘Ze durven geen grens te trekken’, zegt Berkers. ‘Ze blijven vergoelijken en pamperen.’

25 juni 2018: Twee leerlingen maken op een schoolvlag hun protest ­tegen de gang van zaken kenbaar. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Minder, minder, minder

Ondertussen kregen de docenten van VMBO Maastricht de laatste jaren meer taken op hun bord – taken die meer tijd kostten dan ze eigenlijk hadden.

‘In het verleden had je een technisch onderwijsassistent voor biologie, scheikunde en natuurkunde’, zegt een oud-docent. ‘Die is er al lang niet meer.’

‘Voor een examenklas krijg je tegenwoordig minder uren’, vertelt Ine Weerts. ‘Want zo gaat het al jaren in het vmbo: minder, minder, minder.’

‘Ook de dagcoördinator is wegbezuinigd’, zegt een docent die deze zomer vertrok. ‘Die ving leerlingen op die de les verstoorden. Nu moesten we lastige leerlingen naar een teamleider sturen. Vaak gingen ze naar de Albert Heijn.’

‘Een paar jaar geleden was Kitty er nog’, zegt een oud-docent. ‘Als secretaris van de examencommissie wist ze van alle examenkandidaten welke toetsen ze nog moesten doen. Daar sprak ze ons in de koffiekamer over aan. En ze stuurde om twaalf uur ’s nachts nog mailtjes. Haar opvolger deed het minder grondig. Hij kreeg er ook te weinig uren voor.’

‘Docenten werken hard, voelen zich machteloos, raken oververmoeid, gefrustreerd, uitgeblust’, zegt een voormalig docent.

‘Je verzuipt’, zegt een techniekdocent die vorig jaar met pensioen ging. ‘Er waren veel langdurig zieken.’

‘Ik heb veel jonge mensen zien afbranden’, beaamt voorzitter Ine Weerts van de medezeggenschapsraad. ‘En het erge is: die gaan nooit meer voor de klas.’

Verdeel en heers

Natuurlijk probeerden ze de problemen ter sprake te brengen bij hun leidinggevenden. Maar daar gebeurde zelden iets mee, zeggen de geïnterviewde docenten. Ze voelden zich niet gesteund. Sommigen stellen dat de schoolleiding zich bediende van een strategie van verdeel en heers.

‘Ging je als kritische docent tegen hun beleid in, dan kreeg je een kloterooster of werd je naar een andere school gestuurd’, zegt een voormalig docent. Ook anderen suggereren dat roosters soms aangepast werden.

‘De een kreeg wel een mooi lokaal en promotie naar een hogere schaal’, vult een gepensioneerde docent aan, ‘terwijl anderen – ook goede docenten – konden verrekken.’

27 juni 2018: gedupeerde eindexamenkandidaten kijken toe terwijl bestuursvoorzitter André Postema een interview geeft. Beeld ANP

‘Ik heb officiële klachten over de directeur ingediend bij de vertrouwenspersoon’, zegt een oud-docent. ‘Die zouden naar het bestuur gaan. Hoorde je nooit iets van terug.’

De beschuldigingen zijn talrijk, maar lastig te verifiëren. Wel lijken ze indicatief voor de sfeer op de school. Eén woord valt vaak tijdens de gesprekken: angstcultuur.

LVO laat schriftelijk weten dat daarvoor ‘geen aanwijzingen’ zijn. ‘Kritiek uiten is zonder meer mogelijk in de organisatie. Dat is allemaal geregeld en daar worden medewerkers ook voor uitgenodigd en zij maken daar zeker ook gebruik van.’

Ine Weerts zet daar vraagtekens bij. ‘Zelf ben ik nooit bang geweest mijn mening te geven’, zegt ze. ‘Maar jonge collega’s vertellen me dat ze niet gehoord worden. Ik kan me voorstellen dat ze denken: laat ik maar niet te kritisch zijn.’

Slagingspercentage

De statistieken. Die waren cruciaal voor de school, zoals ze cruciaal zijn voor alle Nederlandse scholen. Niet alleen de inspectie kijkt naar het aantal zittenblijvers en de slagingspercentages, ook ouders veronderstellen, vaak ten onrechte, dat scholen waar nauwelijks leerlingen zakken ook goed onderwijs bieden.

Ook hier. Want VMBO Maastricht mocht dan het enige vmbo van de stad zijn, er was wel iets te kiezen voor ouders. Ze konden hun kinderen naar Gulpen, Meerssen of Valkenburg sturen – of naar België. Dat gebeurde op grote schaal, tot verdriet van LVO.

De school had er dus belang bij om zo veel mogelijk kinderen naar het eindexamen te stuwen. ‘Ik heb meegemaakt dat de directeur naar me toe kwam om te zeggen dat ik moest zorgen dat leerlingen hun schoolexamens haalden’, zegt een gepensioneerde docent. ‘En als we met de vakgroephoofden bij elkaar zaten, werd daar ook op gehamerd: het slagingspercentage moet goed zijn.’

26 juni 2018: gedupeerde eindexamenkandidaten op weg naar het ministerie van Onderwijs in Den Haag. Beeld ANP

Het leidde er eveneens toe dat soms leerlingen onterecht werden bevorderd, stellen enkele geïnterviewden onafhankelijk van elkaar. Vooral leerlingen op vmbo-basis, het laagste niveau, gingen met meer onvoldoendes dan toegestaan toch naar een volgend leerjaar.

‘Je weet dat zo’n leerling uiteindelijk geen diploma gaat halen’, zegt een docent deze zomer vertrok bij VMBO Maastricht. ‘Maar hij mag door. Zo graaft de school haar eigen graf. En bovendien: het is niet eerlijk tegenover de andere leerlingen.’

LVO herkent deze werkwijze niet en zegt dat er ‘vaste normen en procedures’ zijn vastgelegd. ‘Het belang van de leerling staat voorop en een essentieel onderdeel van dat belang is een objectieve en faire beoordeling van de resultaten.’

Verscherpt toezicht

Op die samengevoegde school met een pittige populatie, moeizame managers en uitgebluste docenten vielen af en toe gaten. Zo kregen sommige klassen maandenlang geen les in een vak omdat een docent uitviel en een vervanger onvindbaar was.

Ouders klaagden. Eerst bij de school, maar toen dat niets uithaalde ook bij de Onderwijsinspectie. Die ontving sinds het samenvoegen van de scholen in de zomer van 2016 meer dan twintig meldingen van bezorgde ouders.

De inspectie stelde een onderzoek in. Begin 2017 kwam VMBO Maastricht onder verscherpt toezicht te staan. Een jaar later stelde het bestuur de directeur op non-actief, volgens een interne mail omdat ‘een ander profiel qua leiderschap’ vereist was. Ook zette LVO het domeinenplan bij het vuil. Bij nader inzien was het toch beter om de brede scholengemeenschappen te behouden.

26 juni 2018: de leerlingen worden ontvangen op de kamer van Onderwijs minister Arie Slob in Den Haag.

Het bleek allemaal niet voldoende om het examendebacle te voorkomen. Daarvoor waren de problemen te groot. Zo was de examenadministratie een puinhoop, omdat de programma’s van toetsing en afsluiting (pta’s) van de drie verschillende scholen niet goed waren samengevoegd. Daar kwam bij dat het hele vmbo in 2016 op de schop was gegaan, waardoor geheel nieuwe examenprogramma’s nodig waren.

Ook rammelde de organisatie. Er was weinig overleg tussen docenten. Een plenaire vergadering waar docenten besluiten wie er na de schoolexamens door mag naar het centraal schriftelijk examen werd niet georganiseerd, waar dat een jaar eerder nog wel gebeurde. Daarmee sloeg de school een cruciale controlestap over, waardoor kandidaten die het schoolexamen niet hadden afgerond toch verder mochten voor een diploma.

‘Waarom die vergadering er niet was, weet ik niet’, zegt Ine Weerts. ‘Docenten begonnen er zelf ook niet over. Ze waren druk. En murw geworden.’ Later voegt ze daaraan toe: ‘Ik hoorde dat zo’n vergadering er bij Porta Mosana altijd was en bij het Sint Maartenscollege niet.’

‘Alle leerlingen gingen door naar het centraal examen’, zegt een docent die deze zomer vertrok. ‘Op een paar na die vanwege ziekte veel gemist hadden.’

Mede daarom deed die ene kritische docent, die ondanks meerdere verzoeken niet met de Volkskrant wilde praten, op donderdag 14 juni een melding bij de Onderwijsinspectie. De inspectie rukte uit, constateerde dat de administratie van de school een chaos was en besloot na overleg met de minister de examens van alle leerlingen ongeldig te verklaren.

Op vrijdag 22 juni moesten de docenten dat aan de leerlingen vertellen. Per telefoon, en allemaal ongeveer op hetzelfde tijdstip, om te voorkomen dat ze de onheilstijdingen via-via zouden vernemen. De docenten hadden er van de communicatieadviseur een script voor gekregen.

Docenten krijgen de schuld

Ze werkten hard, de docenten. Want ook voor hen was het verschrikkelijk om te horen dat al die leerlingen gezakt waren. Zaten ze daar die zondag dus, met een man of zestig op school. Alle toetsen moesten op tafel, van alle leerlingen. Zodat de met spoed opgetuigde externe examencommissie kon inventariseren welke hiaten er werkelijk waren.

En ondertussen hoorden de docenten dat weekend op het nieuws dat het hún schuld was geweest.

Bij Nieuwsuur sprak bestuursvoorzitter André Postema over ‘verwijtbare fouten’ van de school. De docenten zouden een te gedetailleerd pta hebben opgesteld. ‘Als je veertig toetsen wil afnemen in twee jaar tijd, dan hoeft er maar iets te gebeuren en dat lukt je niet.’

De docenten zijn ‘onbewust onbekwaam’, noteerde De Telegraaf bijvoorbeeld uit de mond van LVO-woordvoerder Paul ’t Lam. ‘Jarenlang is op een nonchalante manier omgegaan met de cijfers rond de eigen schoolexamens.’

Ine Weerts las het met afschuw, zegt ze. ‘Hoe durf je docenten zo weg te zetten?’

Ook zagen de docenten soms leerlingen in de media hun beklag doen, terwijl zij wel beter wisten. Die hadden de kantjes er vanaf gelopen, ze waren vaak absent of waren de toetsen na herhaalde afspraken niet komen inhalen. En nu stonden ze te mopperen?

Maar veel tijd om daarover na te denken hadden de docenten niet. Ze moesten door, want er was nog hoop dat de meeste leerlingen alsnog een diploma kregen. En dus zaten ze soms tot diep in de nacht op school – de externe examencommissie in een ruimte met airconditioning, een groep leraren daarboven in een lokaal van 35 graden, zoals een van de aanwezige docenten het zich herinnert.

‘De sfeer was goed’, zegt hij. ‘Er was een enorme teamspirit.’

Die nacht maakten ze de individuele plannen, die ze direct de volgende dag met de ouders en de leerlingen bespraken. Voor veel van hen bleek het uiteindelijk mee te vallen. Inmiddels hebben 289 leerlingen alsnog hun diploma gekregen.

18 juli 2018. Toch geslaagd: een leerling laat, achter op de scooter bij zijn moeder, zijn diploma zien. Beeld Arie Kievit

Zelfevaluatie

Hoe krijg je zo’n ontspoorde trein weer op de rails? Om te beginnen onderzocht LVO de afgelopen maanden zelf wat er mis ging bij VMBO Maastricht. De eerste conclusies zijn te lezen in de zelfevaluatie die het bestuur in opdracht van de Onderwijsinspectie schreef.

Er was een hoog ziekteverzuim, staat daar bijvoorbeeld in, waardoor veel lessen uitvielen. Verder wijst het bestuur naar organisatorische missers op de werkvloer. Het pta was te gedetailleerd. Docenten vulden de toetsresultaten niet goed in. Het was lastig te zien welke examenonderdelen leerlingen nog moesten doen. Het besef dat het pta gevolgd moest worden ontbrak bij sommigen.

Verder vermeldt de zelfevaluatie dat het kwaliteitszorgsysteem van LVO aan alle eisen voldoet. De bestuurders hebben keurig naar de inspectie geluisterd, toen die kritiek had op de school. En ze ontvingen nooit een signaal dat er iets mis was met de pta’s.

‘De werkvloer zegt: kijk, ze wassen hun handen in onschuld’, zegt Ine Weerts van de medezeggenschapsraad.

Op dat ontbreken van signalen valt ook wel iets af te dingen. Zo is de Volkskrant in het bezit van mails van ouders over problemen met het pta. Uit een brief aan de klachtencommissie van LVO: ‘We maken ons grote zorgen dat de school in de komende lesperiode een inhaalslag wat betreft de proefwerken gaat maken om toch aan de pta-eisen te voldoen.’

Andere ouders aan de Centrale Directie: ‘Als we de pta bekijken, dan zouden ze al veel meer toetsen gehad moeten hebben.’

Deze klachten kwamen nooit op het bureau van de bestuurders terecht, schrijft LVO in een reactie.

En wat doet het bestuur om problemen in de toekomst te voorkomen? In iedere geval zijn de pta’s bij VMBO Maastricht compleet op de schop genomen. Ze voldoen nu ‘volledig aan alle eisen’, zijn ‘niet te complex’ en werden goedgekeurd door de externe examencommissie.

Verder laat het bestuur weten dat er nog ‘de nodige lessen te trekken zijn’, maar dat er nu nog onderzoek gedaan wordt, zowel door LVO als door de Onderwijsinspectie. Die laatste komt naar verwachting volgende week met een eerste rapport. ‘Op basis van de bevindingen van deze onderzoeken zullen wij maatregelen nemen die voorkomen dat iets dergelijks zich in de toekomst nog voordoet.’

Ook de dagcoördinator is inmiddels weer terug om leerlingen op te vangen die uit de les zijn gestuurd.

Geen goede zomer

De eerste maandag van het nieuwe schooljaar, alle docenten zaten bij elkaar in de aula van het gebouw aan de Bemelerweg. Bij sommige waren de verwachtingen hoog gespannen. Nu ging het gebeuren, nu gingen ze voor zichzelf opkomen.

‘Ik heb geen goede zomer gehad’, zei een van hen. ‘En ik denk dat dat voor de meeste van ons geldt.’

Een paar collega’s knikten, voorzichtig.

Twee, drie anderen zeiden ook iets over de gang van zaken op school. Dat ze boos waren. En teleurgesteld. Dat ze zich schaamden. En dat de school wel erg makkelijk over de problemen heen leek te stappen.

Eén docent zei iets dat zonder meer waar was: ‘Laten we niet vergeten dat woensdag de kinderen weer komen.’

Want ja, ze moesten door.

Hoe ligt het vmbo er in Nederland bij?

‘Vmbo-basis en vmbo-kader zijn het nieuwe speciaal onderwijs geworden’, zegt vmbo-docent en publicist René Kneyber in reactie op de problemen in Maastricht. ‘Het wemelt er van de kinderen met gedragsproblemen, terwijl de docenten in hun opleiding helemaal niet leren hoe ze met hen moeten omgaan. Dat zorgt overal voor problemen.’

‘Het vmbo is een ondergeschoven kindje’, zegt voorzitter Jordy Klaas van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (Laks). Dit jaar concludeerde het LAKS in een onderzoek onder 75 duizend scholieren dat vmbo’ers ontevredener zijn dan leerlingen op havo en vwo. Klachten gaan over de onderwijsfaciliteiten, de leefbaarheid en de sfeer op school en over de mogelijkheden die ze krijgen om mee te praten. Het Laks concludeert ‘dat het vmbo meer aandacht verdient’.

Ook in andere lijstjes staat het vmbo onderaan. Volgens De Staat van het Onderwijs, het jaarverslag van de inspectie, heeft het vmbo van alle schoolsoorten het meeste aantal onbevoegd gegeven lessen: 7,2 procent. Op havo (3 procent) en vwo (2,3 procent) is dat lager.

Trudy Coenen, die columns en boeken schrijft over haar ervaringen als docent in het vmbo, wil vooral positief blijven. ‘Als je moeite hebt om goed les te geven heb je het zwaar. Maar ik krijg vooralsnog meer terug dan ik geef. Natuurlijk grappen we hier soms dat het net een gesticht is, maar ik hou nog steeds van mijn vak. Het zijn zulke lieve kinderen. Schrijf je dat op?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.