Onthutsend portret Singh Varma

Patient Tara Oedayraj Singh Varma is in het najaar van 2001 helemaal op. Ze zegt het zelf, tegen haar psychiater....

De documentaire Tara is een typisch voorbeeld van direct cinema; regisseur Jet Homoet, die eerder een portret maakte van 'de eerste BOM-moeder', zit er bovenop als Singh Varma's web van leugens zich ontvouwt.

Ze filmde minutieus de neergang van de GroenLinks-politica, zonder commentaar te leveren. Er wordt gedraaid op het moment dat Singh Varma met haar familie naar het TROS-programma Opgelicht kijkt, waarin wordt onthuld dat Singh Varma helemaal niet doodziek is, zoals ze zelf beweert. De camera draait ook tijdens een bezoek aan een kliniek, de crew is aanwezig als het mediacircus losbarst (Verward: 'Ze stonden vannacht tot 4 uur voor mijn huis'), en de filmmaakster wordt regelmatig in vertrouwen genomen door tante Es en tante Ro, die Singh Varma blijven koesteren.

Tara is gemaakt in opdracht van de Nederlandse Moslim Omroep. Een portret moest het worden, een afscheid van een politica met een groot hart. In eerste instantie was het een haastklus. Homoet: 'Ik begon in maart 2001 te draaien. Ik had geen keuze. Tara zou de zomer niet meer halen.'

Het eerste deel van de documentaire toont de politica zoals ze bekend stond. Op een meldpunt voor migranten geeft ze - passievol, chaotisch formulerend - aan een asielzoeker haar mobiele nummer. Hij kan haar bij calamiteiten altijd bellen. Thuis, aan de keukentafel, vergadert Singh Varma - 'ik moet eerst mijn medicijnen slikken' - met lokale politici en sociaal werkers.

Vol verdriet is het afscheid van de Surinaamse gemeenschap in de Amsterdamse Bijlmer, waar Singh Varma vertelt dat ze hoopt op een goede einde, 'zonder dat ik in coma raak of zoiets'. Schrijnend is een bijeenkomst thuis, waar Singh Varma haar beste vrienden en familie toespreekt: 'Ik ga me nu terugtrekken om me voor te bereiden op het onvermijdelijke.'

Het portret komt op zijn kop te staan als duidelijk wordt dat de politica geen kanker heeft. Het onderwerp van Homoets film verandert van een heldin in wat ze zelf noemt 'een nationale heks'. Maar Homoet blijft filmen zoals ze in het begin deed: toekijkend, zonder de mening van de kijker te willen sturen. Wel maakt zij spaarzaam gebruik van tv-beelden, die duidelijk maken dat de verwarde vrouw in het witte T-shirt inmiddels nationaal nieuws is.

In een fragment uit Zomergasten legt Youp van 't Hek uit waarom hij schreef dat bij deze 'schoensmeernegerin' kankercellen moet worden ingespoten, en Paul Rosenmöller vertelt aan Jurgen Raymann dat hij in deze zaak naar eer en geweten heeft gehandeld. Homoet: 'Ik heb me bewust tot tv-beelden beperkt. De film is gemaakt vanuit het gezichtspunt van Tara. Ik beperk me tot wat in haar wereld gebeurt. De tv-beelden vormen daar een onderdeel van. '

De documentaire is zonder draaiboek gemaakt, omdat een vantevoren uitgeschreven script volgens Homoet de blik van een documentairemaker alleen maar beperkt. 'De film vormt zichzelf. Al moet er natuurlijk wel een helder idee zijn over wat je wilt laten zien. Dat was in dit geval het antwoord op de vraag wie Tara Singh Varma is en wat haar precies beweegt.'

De aanpak levert een gelaagde productie op. Wie Tara ziet, kijkt met stijgende verbazing naar de vrijheid die de filmmaakster heeft gekregen. Soms heeft het de intimiteit van een homevideo. Homoet: 'Ik kende haar niet. We hebben een kennismakingsgesprek gevoerd. Daarbij heb ik mijn methode uitgelegd: geen interviews, haar alleen volgen in het dagelijkse doen en laten. Ze moest zeggen wanneer ze me er niet bij wilde hebben. Uiteindelijk mocht ik vrijwel overal bij zijn.'

Tara laat meer zien dan Singh Varma's deconfiture. Veelzeggend is het conflict tussen Singh Varma's behoefte aan familie en warmte ('ik wil 's nachts m'n familie kunnen voelen') en de zakelijke benadering vanuit de psychiatrie, die onmiddellijk overgaat tot bovenmatige medicatie. Mooi is ook de rol van tante Es en tante Ro, die proberen te begrijpen hoe het zover met hun Tara heeft kunnen komen.

Tijdens de draaidagen beviel Homoet van een zoon. Metje Postma nam toen de camera van haar over. Dat betekende opnieuw een vreemde gast over de vloer. 'Tara wilde haar eerst wel uitgebreid spreken. Toen ging ze akkoord. Ik denk omdat ze aanvoelde dat deze film inzicht ging geven in haar situatie.'

Na het tumultueuze middenstuk verandert Tara alsnog in een portret, zoals oorspronkelijk de bedoeling was. Alleen is het een portret van een geesteszieke vrouw, opgesloten in haar eigen leugens, pijn en verdriet. Het wordt na het mediabombardement stil in het grote huis, dat vanwege de torenhoge schulden verkocht moet worden. Na de verkoop gaat Singh Varma tijdelijk bij een van haar tantes wonen; een kleine kamer met slechts een matras en opgestapelde verhuisdozen.

Homoet: 'Het had geen zin haar alsnog te vragen naar het waarom van haar daden. Een verwarde geest levert verwarde teksten op.'

De documentaire, met een hoofdpersoon die niet ziet dat zij zelf de veroorzaker is van haar problemen, is een klassieke tragedie. Homoet: 'Tijdens de montage hebben we lang naar evenwicht gezocht. We hadden veel meer pijnlijk materiaal. Alleen is het niet interessant om te zien hoe iemand tien keer instort.' Er werd in het najaar van 2001 druk uitgeoefend om de film snel af te maken, zodat er van de nieuwswaarde nog geprofiteerd kon worden. 'Dat is voor mij nooit een optie geweest. Ik ben geen journalist, het gaat mij niet om het nieuws. Mijn film is beter af zo.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden