Ontboeid door een comtesse

Met de roman Blauwbaards ontwaken sluit H.C. ten Berge (1938) de Bildungsroman-trilogie af over zijn alter ego Edgar Moortgat, die we hebben leren kennen in Het geheim van een opgewekt humeur (1986, Multatuliprijs) en De jaren in Zeedorp (1998, helaas geen prijs)....

Het nieuwe en laatste deel speelt in 1967, als Moortgat nog geen dertig is en zijn literaire carrière nog nauwelijks is aangevangen. Gedurende enkele maanden beleeft hij een passionele relatie met de Poolse 'comtesse' Aleksandra Ambrosaitis, die zwanger van hem raakt maar in Warschau tot een abortus besluit, waarna Moortgat haar achterlaat en naar Nederland terugreist. Hij voelt zich dan 'de eeuwige noviet die steeds weer voor een vuurproef staat'. De flaptekst roept deze status zelfs tot iets heldhaftigs uit: 'Als iemand die telkens nieuwe beproevingen ontmoet en doorstaat - die zijn geschiedenis achter zich laat en, vanuit onverwoestbare kracht, opnieuw begint.'

Hm. De romantische zwerver laat zijn Poolse lief mooi zitten, en erger: als zij, direct na geaborteerd te zijn, versuft en wel op bed ligt, kan Edgar de verleiding niet weerstaan om haar wulpse nicht Asta te berijden. In één en dezelfde sponde. Daarna wuift hij Asta uit, zegt Aleksandra goeiendag en trekt met zijn auto door een sneeuwstorm Polen uit. Wat een held.

Ten Berge heeft deze roman 'een verdraaide geschiedenis' als ondertitel gegeven, doelend op de vertekening die altijd optreedt als een schrijver aan de slag gaat - en tevens op de dekselse avonturen in erotiek van de verbazend aantrekkelijke Moortgat. Wat zien al die vrouwen toch in hem? Zijn het dweepsters die graag in de nabijheid verkeren van een jeugdige artistiekeling?

In de bundel Vrouwen, jaloezie en andere ongemakken (1996) heeft Ten Berge een opstel opgenomen over 'De verslindende vrouw in literatuur en mythe', en het lijkt erop dat ook hij de vrouw, althans in deze verdraaide romans, als een gevaarlijke verlokking ziet. Een waar genot om ze te duchtig te nemen, maar geef je ze een hele hand, dan vreten ze je op met huid en haar, zodat er van jouzelf niets overblijft. De ware kunstenaar reist derhalve tijdig af naar zijn eenzame honk, van waaruit hij op papier ongehinderd verder kan reizen. Je kunt Ten Berge nageven dat hij in elk geval achteraf open kaart speelt, al wekt Moortgats gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef nu niet bepaald grote sympathie op.

1967 Is ook een omineus jaar in Ten Berges geschiedenis: toen richtte hij in zijn eentje het tijdschrift Raster op, waarin hij direct werk plaatste van Hans Faverey ('toen een dichter die zijn werk nergens kon plaatsen', zoals hij in 1993 bits opmerkte). Ten Berge, die evenveel weet van de bard Adriaan Roland Holst als van eskimo's en sjamanen, had zijn eigen vrijplaats geschapen. Het gebrek aan positieve respons (behalve dan van het Fonds voor de Letteren, dat hem altoos voorbeeldig heeft ondersteund) deed hem echter metterjaren veranderen in een nukkige eenling.

Zodra Edgar Moortgat kennismaakt met de compacte poëzie van de biochemicus Harald Vandermey is hij daarvan onder de indruk. Echter, critici en tijdschriftredacteuren wilden er niet aan, bekrompen als ze waren: 'Zijn verzen konden slechts verschijnen in een paar geavanceerde bladen, die er prompt van langs kregen als ze het waagden ''deze hermetische wartaal'' en ''baarlijke nonsens'' af te drukken.'

Daar hebben we de kwaaiige H.C. ten Berge weer. Blauwbaards ontwaken speelt zich precies af op de grens: tot op het moment dat we Edgar Moortgat mogen volgen, is hij vooral een zoekende in de wereld van vrouwen en kunst. Hierna weet hij wat hij wil. En zal ondervinden dat zijn vrijheidsdrang op Hollandse tegenwerking stukloopt.

Niet verwonderlijk dat Moortgats ontwikkelingsgang telkens wordt onderbroken door ingelaste dromen, artikelen, brieven en verhaalproeven. Het verdraaien is immers de kunst. Evenmin baart het opzien dat het - afgezien van de toentertijd onbegrepen Vandermey - vooral buitenlanders zijn die Moortgat inspireren. Dat is andere koek dan de navelstaarderij die in Holland regeert. In een Poolse club ontmoet Edgar ene Leszek, die hem verzekert dat 'een op waarheid berustend verhaal niet meer is dan de reconstructie van een geschiedenis die het onbetrouwbare geheugen vervormd heeft'. 'Verdraaid nog aan toe!', roept Moortgat, reuze gevat.

Zijn affaire met Aleksandra, die alleen met een tijdelijk visum haar Poolse familie even kan verlaten, raakt in Blauwbaards ontwaken enigszins op de achtergrond. De werkelijk ingrijpende ontdekking die Edgar oostwaarts doet, is van artistieke aard. Hij raakt gegrepen door Witkiewicz, die in de jaren twintig de zinderende roman Onverzadigbaarheid schreef, vol hyperbolen en erotische explosies. Moortgat schrijft meteen een bevlogen essay (in extenso opgenomen) over de schilder-schrijver 'die de werkelijkheid verhevigde door deformatie' - maar zie, de cabareteske hoofdredacteur van het weekblad De Vrije Bataaf (lijkend op Vrij Nederland's Rinus Ferdinandusse) vond het stuk 'te smerig en te lang'...

Moortgat was er vroeg bij: Witkiewicz, Céline, Bruno Schulz, Trakl. Leermeesters van de verdraaiing. Maar ook schrijvers die iets gans anders voortbrachten dan de dikwijls zouteloze zinnen die Ten Berge zelf in Blauw & baards ontwaken aflevert. De hete Aleksa heeft hem 'ontboeid', uit zijn beklemmingen bevrijd - alleen is de taal niet meegedraaid: 'Hij wilde voor altijd in haar verzinken.' 'Hij hield zich slapend, keek haar door zijn oogharen aan. Een goudgele maan schoof langzaam in het raam achter haar rug.' 'Ze schenkt Moortgat een gevoel van uitverkiezing. Alleen dat geeft al een wending aan zijn neerslachtige gemoedsgesteldheid.' Drie citaten, over drie verschillende vrouwen. Moortgat gebruikt de dames en trekt verder, Poolse bontmuts op zijn kunstkop. Ten Berge beschouwt hem als een held. Wat zal hij kwaad zijn dat ik daarin met hem van mening wens te verschillen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden