Ontberingen in het Berlijn van net na de oorlog

Nataliya Golofastova..

ROTTERDAM ‘Zolderverdieping. Mijn huis is het niet. De gemeubileerde kamer, verwoest bij een bombardement, was ook natuurlijk niet van mij, maar toch had ik hem in de loop van de zes jaar met mijn bestaan gevuld. De kelim die Gerd voor mij had meegebracht uit Perzië, de wekker vol deuken, foto’s, oude brieven, de citer, mijn munten uit twaalf landen. Nu ik alles kwijt ben, op een koffer met wat kleren na, voel ik me naakt en licht.’

Nataliya Golofastova (Odessa, 1971) kijkt op uit het script en stopt met voorlezen. Op de tafel voor haar ligt het boek: Een vrouw in Berlijn. Openhartige dagboekaantekeningen, waarin de schrijfster (ze stierf in 2002 en stond erop anoniem te blijven) kond doet van de ontberingen en verschrikkingen die vele lotgenoten met haar ondergingen in het Berlijn van 1945. Golofastova bewerkte het tot een theaterstuk, dat zaterdag zijn première beleeft onder de titel Anoniem; actrice Maria Kraakman is de vertelster.

‘Ik begon erin en opeens was het drie uur ‘s nachts. Wacht even, dacht ik, dit is zo bijzonder – ik wil dit taartje niet meteen opeten. Toen heb ik met mezelf afgesproken niet meer dan tien bladzijden per dag te doen, en het goed op me te laten inwerken.’

Pakweg twee jaar geleden is dat. Regisseuse Golofastova was op dat moment doende met haar debuut, De Brief; over een joodse vrouw in het getto van het Oekraïense Berdytsjiv. Golofastova omringde zich met materiaal over de Tweede Wereldoorlog en stuitte op Een vrouw uit Berlijn. ‘Je staat bij wijze van spreken aan een verschillend front, en toch zijn er veel overeenkomsten. Rode draad: de overlevingsdrift van vrouwen en de manier waarop die wordt beschreven. Verschrikkingen krijgen vorm vanuit het kleine. Geen grote emotie in geuren en kleuren, maar de strijd in het praktische, kleine, routineuze van elke dag; hoe leef je onder de bombardementen, hoe vind je je eten, gesprekken in de rijen, roddels, menselijk gedrag dat excessieve proporties kan aannemen.’

Golofastova is het uitdrukkelijk te doen om het universele element; ze zoekt de tijdloze portee, de nuance. Tot aanvankelijk ongenoegen van haar vader, zeeman te Odessa, zegt ze met een glimlach. Hij kon het maar moeilijk verkroppen dat ze het Duitse lijden wilde belichten, het lot van de slachtoffers van de Sovjet-soldaten. In hun discussies kwamen ze uiteindelijk onder meer uit op het desastreuze effect dat propaganda kan hebben. Nazi-propaganda in het boek, Sovjet-propaganda in het vaderland van Golofastova.

‘Ik kom uit een land dat niet meer bestaat’, zegt ze nu. ‘Tijdens mijn eerste bezoek aan Nederland viel de muur; de tweede keer was ‘de putsch’ tegen Gorbatsjov.’ Opgegroeid als dochter van een filmregisseuse bij de Filmstudio’s van Odessa, speelde ze al op jonge leeftijd in films; later begon ze aan een opleiding pantomime. Maar haar grote droom was regisseren.

‘Ik kwam naar Nederland op zoek naar nieuwe theatrale vormen, had het gevoel dat er meer moest zijn dan sociaal-realisme. En belandde bij een voorstelling van Art & Pro, met een stuk van Tsjechov. Wat zag ik: drie naakte vrouwen die elkaar wasknijpers op de borsten trachtten te zetten. Nieuwe vormen? Dit is pornografie – dacht ik. En: ik kan regie gaan studeren, maar als ik niet begrijp wat ze hier aan het doen zijn* Wat moet ik?’

Het werd theaterwetenschap in Amsterdam, ze verdiepte zich in de esthetica en psychoanalyse. Inmiddels geeft ze workshops en les aan verschillende instellingen. ‘Ik ben heel erg geïnteresseerd geraakt in transgressieve kunstvormen, kunstvormen die over de grenzen gaan, die spelen met bevattingsvermogen.’

Ze werkt nu nauw samen met kunstenaars Mark Bain en Joanneke Meester. Eerstgenoemde maakte een geluidssculptuur – muziek, gesprekken, dreigend gedreun. ‘Geluidsbeelden’, zegt Golofastova, ‘die voor het publiek misschien niet direct terug te traceren zijn, maar voor mij belangrijk; ik weet waar ze over gaan en ze voegen iets toe. Ik geloof dat mensen heel veel informatie onbewust oppikken en ervaren’. De video’s van Meester hebben vergelijkbaar effect. En toch blijft er genoeg ruimte voor Maria Kraakman, die een solo van pakweg anderhalf uur weggeeft over een vrouw, een spreekbuis voor velen, die ondanks alle gruwelen die haar ten deel vallen, wil overleven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden