INTERVIEW

Ons soort mensen

Hij mag dan mensen vastleggen die vaak als aapjes worden bekeken, veelbelovend fotograaf Jan Hoek portretteert ze niet zo. Zijn werk gaat over de relatie tussen model en fotograaf; hoe ver kun je daarin gaan?

Kim en Paul tellen het geld dat ze verdienden met de foto's.Beeld Jan Hoek

Het hyperromantische duo Kim en Paul is nog nooit op vakantie geweest. Ze willen dat wel graag, vooral om seks te kunnen hebben op andere plekken dan hun kamer in een tehuis voor mensen met een verslavingsprobleem. In seks zijn ze nu eenmaal erg goed, zegt hun vriend Jan Hoek (31), die ze besluit mee te nemen naar hotel Thermae Palace in Oostende. 'Ze doen het na zeven jaar nog altijd gemiddeld vijf keer per dag. Goed zijn in seks is voor hen als goed zijn in sport.'

Paul op het Kimdekbed dat Hoek liet maken.

Kim en Paul leven van een uitkering. Vroeger gebruikten ze heroïne en cocaïne, nu zijn ze alleen nog grote drinkers. Door hun zware, doorrookte stemmen klinken ze een stuk ouder dan ze zijn. Paul (49) is emotioneel de stabielste van de twee. Maar als hij in zijn goedaardigheid wordt gekrenkt, kan hij volgens Hoek agressief en boos worden. Het humeur van Kim (32) is wisselvalliger. Als ze sikkeneurig is, gaat ze vloeken. Kim wil het liefst dat Paul de hele dag naar haar kijkt.

Eind juli gaat Hoek met Kim en Paul op weg in een gehuurde Volkswagenbus, volledig beplakt met stickers van Kims gezicht. Na een minuut of veertig houdt de 'Kimmobiel' het voor gezien. Pech. Op dat moment willen Kim en Paul niet meer op vakantie. Ze geloven niet dat het nog goed komt. 'Het regende en we stonden levensgevaarlijk op de vluchtstrook', zegt Hoek terwijl hij vakantiefoto's laat zien. 'Kim en Paul werden chagrijnig. Toen dacht ik wel even: dit was in theorie misschien leuk, maar in de praktijk een héél slecht idee.'

Wie gaat er dan ook op vakantie met twee lichtgeraakte, onaangepaste, door hun drugsverleden getekende alcoholisten? Hoek dus, en neem van hem aan dat het uiteindelijk fantastisch was.

Met Kim en Paul op pad. Hier in het restaurant van het zwembad.Beeld Jan Hoek

'Fotograaf-achtige kunstenaar'

Hoek noemt zichzelf 'een soort van fotograaf-achtige kunstenaar'. Begin juli kreeg hij de Charlotte Köhler Prijs uitgereikt, een aanmoedigingsprijs van het Prins Bernhard Cultuurfonds ter waarde van 30 duizend euro. De prijs, vernoemd naar de actrice Charlotte Köhler, is bedoeld voor beeldend kunstenaars en theatervormgevers onder de 35 jaar.

Een deel van het geld, 5 duizend euro, is opgegaan aan de liefdesvakantie van Kim en Paul. De huur van de Kimmobiel, viersterrenkamers, etentjes, kleding, een dekbedovertrek met het hoofd van Kim erop; het mocht wat kosten. Hoek, spottend: 'Dankzij een dode actrice konden twee voormalige heroïnejunks op vakantie naar Oostende, waar ze talloze mensen hebben gechoqueerd door in hun blootje op de gekste plekken te plassen.'

De jury van de Charlotte Köhler Prijs roemde zijn foto's van 'mensen uit het leven van alledag, met oog voor de rafelranden van de maatschappij'. En ook: 'Zijn werk gaat niet alleen om het beeld, maar ook over de relatie tussen model en fotograaf.' De snoep- én werkvakantie met Kim en Paul symboliseert de vraag die Hoek onderzoekt: welke relatie kun je precies aangaan met je modellen? En hoe ver kun je met ze gaan, zonder dat het onethisch wordt?

Het is een rode draad in alle projecten van Hoek, die in 2013 met het fotoproject en de gelijknamige film Me & My Models afstudeerde aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. Zijn eigen inbreng is in zijn werk vaak even zichtbaar als die van zijn model. In zijn woorden: 'Een foto laat zien wat het model in zichzelf ziet, en wat ik in het model zie.'

Charlotte Köhler.Beeld anp

Amateurs

De modellen met wie Hoek werkt, zijn amateurs: veelal types die opvallen in de marge van de maatschappij. Mensen die vaak als aapjes worden bekeken, maar die Hoek in hun samenwerking juist zeggenschap wil geven over de manier waarop ze in beeld worden gebracht.

Een van zijn eerste series, Sweet Crazies, toont bijvoorbeeld geestelijk gehandicapte zwervers in Ethiopië, door Hoek gefotografeerd als koningen. In Tanzania en Kenia vroeg hij zeven moderne stads-Masai op Nikes hoe zijzelf op de foto wilden, in plaats van de stereotiepe beelden van traditionele, in de natuur levende Masai die we kennen van ansichtkaarten en tv-programma's als Groeten uit de Rimboe.

Op zijn website staat een foto van een mopshond op bed. 'Ik zag deze hond op de fiets met zijn baas', heeft Hoek erbij geschreven. 'Ik wilde de hond graag fotograferen, maar zijn eigenaar wilde seks met mij. Dus ik maakte duizend naaktfoto's voordat ik deze ene foto van de hond kon maken.'

Verwachtingen

Fotograaf en model hebben altijd andere verwachtingen van hun samenwerking, wil hij maar zeggen. Juist die uiteenlopende verwachtingen - soms pijnlijk, soms grappig, soms ontroerend - wil Hoek laten zien. Als je het al niet afziet aan zijn werk, lees je het wel terug in zijn teksten: deze fotograaf is eropuit om met een open blik de verhoudingen tussen hemzelf en de gefotografeerde te onderzoeken, niet om lekker gekke mensen op een lekker gekke manier te vereeuwigen.

Zo begint het ook met Kim en Paul, vijf jaar geleden. Kim spreekt Hoek aan als hij voor de Albert Heijn staat te wachten op een vriendin die sigaretten haalt. Kim vraagt 20 euro aan Hoek, die in ruil daarvoor haar nummer vraagt.

Hij is op dat moment op zoek naar een junk om te fotograferen in zijn huis. Het lijkt hem leuk om iemand voor wie veel mensen terugdeinzen, juist zo dicht mogelijk in zijn buurt te laten komen. En daar is Kim, gehavend en zo dun als een stokje, maar in de ogen van Hoek 'op een rocksterrenmanier prachtig'.

Met Kim en Paul op pad. Op deze foto: hand in hand in het zwembad.Beeld Jan Hoek

Hoek wil 'gewoon suffe foto's' van Kim die op zijn bank of bed ligt. Hij belt haar meerdere keren. 'Zo van: 'Hé Kim, ik wil nog die shoot met jou in mijn huis.' Maar Kim was toen nog aan de heroïne en vergat steeds wie ik was. En áls ze het zich dan weer herinnerde, dacht ze dat ik heel zieke dingen met haar wilde doen, naaktfoto's maken enzo. Het heeft best lang geduurd voor ik haar naar mijn huis kreeg.'

Uiteindelijk komt ze tegen een vergoeding langs, samen met haar vriend Paul. Die dag vertelt Kim, als zwervende puber in de warme armen van de drugs beland, dat ze ervan droomt model te worden. Hoek: 'Ik vond het toen opeens wrang dat ik simpelweg had bedacht: grappig, ik ga junks in mijn eigen huis fotograferen. Terwijl zij hoopte dat na mijn fotoshoot Calvin Klein zou bellen.'

Kim blijft in zijn hoofd rondspoken. Een jaar later besluit hij haar op te zoeken. Haar telefoonnummer doet het niet meer, maar Hoek vindt haar in het tehuis waar hij destijds de foto's naartoe stuurde. Kim en Paul blijken in de afgelopen maanden te zijn afgekickt, na vijftien jaar lang alle mogelijke drugs te hebben gebruikt. 'Kim vertelde dat de foto's een stimulans waren geweest. Ze zag: ik ben eigenlijk best mooi, ik wil mezelf niet nog kapotter maken.'

Paul en Kim tijdens hun vakantie in Oostende, waar ze talloze mensen hebben geshoqueerd door in hun blootje op de gekste plekken te plassen.Beeld Jan Hoek

'Droomshoot'

Hoek organiseert een 'droomshoot' voor Kim, een modeserie met visagie en styling, waarvoor ze wordt betaald en die verschijnt in Het Parool. 'Ik had dit keer duidelijk gezegd: je gaat nooit echt model worden, maar we kunnen wel een keer een echte shoot doen, met alles erop en eraan. Die foto's blijven dan als herinnering bestaan.'

Hij denkt met de fotoshoot iets te doen wat 'alleen maar leuk en eervol is', maar Kim houdt er toch een gek gevoel aan over. Van de 200 euro die Hoek haar betaalt, koopt ze een konijnenkooi. 'Maar op de dag dat ze op de cover van Het Parool stond, had ze al geen geld meer en stond ze om sjekkies te bedelen. Dat voelde voor haar, maar ook voor mij, niet goed.'

Het is bijna onmogelijk foto's van mensen te maken zonder dat je bewust, maar vooral onbewust grenzen opzoekt en net niet overschrijdt, denkt Hoek, zeker als je zoals hij samenwerkt met kwetsbare mensen. 'Zij zijn net zo goed mensen als ik. Alleen wijken ze met hun voorkomen en gedrag af van wat de meeste mensen, inclusief ikzelf, als 'normaal' beschouwen. Ik probeer hen niet te zien als gekken, maar als mensen met een capaciteit die ik niet heb: Kim en Paul zijn in staat te breken met wat een grote groep als de norm ziet.'

In Oostende worden ze als gezelschap continu raar aangestaard. Wanneer ze willen eten bij een pizzeria, mogen ze niet binnen zitten bij de andere gasten, maar worden ze buiten op het terras gedoogd. Hoek moet meerdere malen ingrijpen als Kim en Paul het hotel naar coffeeshop laten ruiken, of als ze de tv of muziek op volume honderd zetten. Maar hij ziet ook hoe opgeruimd ze eigenlijk zijn en vooral hoe lief ze elkaar hebben.

Geen liefdadigsheidwerk

Hij heeft Kim en Paul 1.200 euro betaald voor de vakantie. 'Sommige mensen vinden het niet ethisch dat ik mijn modellen betaal. Ik geloof juist dat het oneerlijk zou zijn ze niet te betalen. Binnen de grachtengordel is het ergste wat kan gebeuren dat je op Facebook wordt getagd in een foto waar je niet goed op staat. Ik denk dat het veel arme mensen niet zoveel kan schelen hoe ze op de foto staan. Wél vinden ze het belangrijk dat ze geld krijgen voor wat ze doen.'

Bovendien, benadrukt hij, doet hij geen liefdadigheidswerk. 'Kim en Paul zijn zich daarvan bewust. Ze gaan op vakantie om te ontspannen, maar ze krijgen geld om voor mij te poseren.' Ook weet hij inmiddels dat ze anders naar zijn foto's kijken dan een buitenstaander. 'Er zijn mensen die vinden dat ik ze in bescherming moet nemen als het gaat om blootfoto's, terwijl zij juist wíllen dat die foto's mijn selectie halen. Zij vinden het laf als ik ze weglaat, want dit is hoe ze zijn. Zij zijn er trots op dat ze schijt hebben, dat het ze niets uitmaakt dat mensen hen naakt zien.'

The Stan/ Jan-Show

Veel projecten van Jan Hoek vinden hun oorsprong in Afrika. Afgelopen winter exposeerde hij in De Balie, Amsterdam met de The Stan/Jan-Show, een samenwerking met de Ghanese schilder Stan Aziz Ahmed. Stan vroeg na hun ontmoeting in Kumasi of Hoeks galerie zijn werk wilde exposeren. Alle Ghanese straatschilders maken hetzelfde werk, viel Hoek op: Afrikaanse taferelen voor toeristen. Stan vroeg Hoek wat hij moest maken om origineel te zijn. Zo werkt het natuurlijk niet, dacht Hoek. En daarna: waarom eigenlijk niet? Twee jaar lang stuurde hij foto's op, waarop Stan zijn schilderijen inspireerde.

Op de verjaardag van Paul, een week geleden, merkte Hoek dat Kim en Paul trots zijn op de dingen die ze op vakantie hebben gedaan. Dingen die ze niet eerder samen deden, zoals zwemmen. De dagen in Oostende hebben hun kleine wereld iets groter gemaakt.

Eén ding is niet gelukt. Van het verdiende geld wilde Paul de naam van Kim in zijn nek laten tatoeëren. Kim wilde Paul op haar arm. Helaas ging alles op aan bier, wiet, schoenen en fotoalbums. 'Dus mocht een tatoeëerder dit lezen en denken: dat wil ik voor een vriendenprijsje doen, hoop ik van hem te horen.'

Werk van Jan Hoek is te zien op fotofestival Unseen, van 18 t/m 20/9 in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden