'Ons politieke systeem kapseist'

Het nieuwe boek van Ed van Thijn komt versneld uit. Aan de vooravond van de verkiezingen slaat hij groot alarm over de toestand van de Nederlandse democratie....

Hij had er graag meer tijd voor gekregen, maar de val van het vierde kabinet-Balkenende over de Uruzganmissie bracht het nieuwe boek van PvdA-coryfee Ed van Thijn in een stroomversnelling. De formatie verschijnt vandaag en niet in 2011.

Van Thijn heeft politieke gevoel in al zijn genen en is gezegend met een fijne pen, waarmee hij nu vijftien boeken schreef. Timing is belangrijk, daarom brengt hij aan de vooravond van de verkiezingsstrijd en de kabinetsformatie zijn boek uit.

Tweemaal was Van Thijn minister, informateur, fractievoorzitter, Tweede Kamerlid, senator en burgemeester. Vanuit die expertise slaat hij groot alarm over de toestand van de Nederlandse democratie. Hij vindt dat staatsrechtelijke vernieuwing meer dan ooit nodig is. Anders loopt de democratie gevaar.

Eerst beschrijft Van Thijn de turbulente weken van het debat over de commissie-Davids, die onderzoek deed naar de politieke steun aan de inval in Irak en de daarop volgende kabinetsbreuk. Daarna beschrijft hij de parlementaire geschiedenis en komt met oplossingen.

Die waanzinnige weken aan het Binnenhof zijn voor Van Thijn het lichtbeeld van het politieke failliet. ‘Eens te meer bleek weer hoe ongeloofwaardig de coalitiepolitiek is geworden. Balkenende/Bos is een vechtkabinet waarin partijen die het op veel punten oneens zijn, elkaar gegijzeld houden uit een terechte angst voor nieuwe verkiezingen’, schrijft Van Thijn. Om pagina’s verder tot de hartenkreet te komen: ‘Ziet dan niemand wat er écht aan de hand is in Nederland? Dat ons politieke systeem kapseist? Dat onze democratie aan zichzelf ten onder gaat?’

Wat zegt de laatste kabinetsval over ons politieke systeem?

‘Het is haat en nijd tussen zogenaamde coalitiepartners, met als belangrijkste spelregel: als ik vandaag bloed, moet jij morgen bloeden.’

Vindt u dat Bos met de kabinetsval een wisse politieke nederlaag voor de PvdA heeft willen voorkomen, ten koste van de Afghanen in Uruzgan en het internationaal politiek prestige dat Nederland had opgebouwd?

Van Thijn blijft even stil. ‘Ik kan het niet ontkennen. Liever had ik gezien dat er een breuk was gekomen op de AOW of het ontslagrecht. Hoe kun je zeggen: afspraak is afspraak, als er een totaal andere situatie is ontstaan? We huilen tranen met tuiten als Obama wordt gekozen. Maar als Obama iets van ons wil, iets langer in Uruzgan blijven, geven we niet thuis.’

U hebt zich in die crisisweken verbaasd over de verplatting van de politiek. Verschilt dat wezenlijk van de polarisatie in de jaren zeventig?

‘Dat is een heel groot verschil, de polarisatie was bedoeld om mensen te laten zien dat er iets te kiezen viel. Dat werd niet echt op de persoon gespeeld. Wat er nu gebeurt, is dat er door de oppositie met hagel wordt geschoten op alles wat beweegt. Dat heeft niets meer met debat te maken.’

Was in de jaren zeventig de uitgedragen haat van sociaal-democraten tegen christen-democraten dan een literaire stijlfiguur?

‘Het was niet op de persoon en onder de gordel. Persoonlijk kromp ik ineen als oppositieleider Hans Wiegel (VVD) met zijn handen op de rug voetje voor voetje naar de microfoon kwam. Daar deed hij tien minuten over om de spanning op te bouwen. Nu gaat het erom wie het hardste kan schreeuwen.’

Is inmiddels niet bewezen dat kabinetten van CDA met PvdA verboden moeten worden?

‘Het zou een zeer goede zaak zijn als er niet weer zo’n verstandshuwelijk komt. Er zit niemand te wachten op een kabinet Cohen/Balkenende.

‘Er is in dit land al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw een afkeer tussen sociaal-democraten en christen-democraten. Ik dacht dat het voorbij was. Maar we kregen van hetzelfde laken een pak.’

Zowel op lokaal als nationaal niveau rollen we van de ene crisis in de andere. Politici kunnen geen macht meer vormen, de incidentendemocratie stimuleert het populisme. Waar leidt dat toe?

‘Tot onbestuurbaarheid, en dat kan leiden tot een ambtenarenbestuur of sterke mannen. Dat laatste zie ik niet gauw gebeuren in Nederland. Maar de politiek verwordt dan tot een stilleven. Daarin is geen plaats meer voor grote projecten, niemand vertoont nog durf.’

Is de negatieve maalstroom nog te stoppen?

‘Als we geen systeemverandering toepassen, zal het niet stoppen. Je moet politici koppelen die gezamenlijk tegen de stroom in durven te gaan.’

Waarom is die verandering van het systeem nodig?

‘Hoe moet je nog een kabinet vormen met een normale meerderheid in deze situatie? Kijk maar naar de peilingen. Het leidt tot grote instabiliteit. Je ziet op lokaal niveau het voorland van wat we landelijk krijgen. In de afgelopen raadsperiode (2006-2010) zijn er vijfhonderd wethouders en tachtig burgemeesters tussentijds opgestapt. Landelijk zal dat ook steeds heviger worden.

‘Ons systeem is niet ingericht op boze burgers, er is geen uitlaatklep voor onbehagen. Eigenlijk is het te gek dat kiezers niets te vertellen hebben over de regeringsvorming. Politici die zeggen: even wachten, nu is de kiezer aan het woord, dat is klinkklare onzin. Het is de schandvlek van onze democratie.’

U hekelt in uw boek de laagdrempeligheid en veelkleurigheid van ons politieke landschap.

‘Hoe breed moet dat landschap zijn? Houden we verkiezingen om veelkleuriger te worden of om macht te herschikken zodat er kan worden geregeerd? We hebben de allerlaagste kiesdrempel. Dadelijk krijgen we nog een Partij voor de Garnalen.’

Hoe komt het dat onze politieke leiders kennelijk grotere zorgen hebben dan een systeemverandering?

‘Ze kijken niet verder dan de volgende verkiezingen, ze hebben geen belangstelling voor staatkundige problemen. Alles meten ze af aan: wat betekent dit voor mij, in plaats van voor de democratie.

‘Nu heerst de wet van de koestal: de partij die het dichtst bij me staat is mijn grootste concurrent, die eet mijn ruif leeg. Het probleem ligt bij de grote partijen die elkaar de ogen uitsteken en daarmee het land onregeerbaar maken.

‘Er zou herziening van het kiesstelsel moeten komen, een gematigd districtenstelsel, waarbij coalitie tussen verwante partijen wordt bevorderd en niet wordt afgestraft. De invoering van een gekozen burgemeester en een gekozen formateur zouden lokaal en nationaal de zaak nieuw leven kunnen inblazen.’

Is er een alternatief voor het duistere spel van de kabinetsformatie?

‘Ja, er moeten stembusakkoorden worden gesloten tussen partijen. Kiezers kunnen dan voor de verkiezingen zeggen: dit willen we wel en dat willen we niet. Nu zegt Cohen: ‘daar praat ik liever niet over. Maar natuurlijk moeten we het daar wel over hebben! Als hij minister-president wil worden, mogen we dan niet weten met wie hij dat wil gaan doen?’

Waar bent u banger voor: Italiaanse of Belgische toestanden?

‘Ik vind Nederlandse toestanden al erg genoeg.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden