Gastcolumn

Ons lichaam kent straks geen geheimen meer

Er zijn gedachten die we liever voor onszelf houden. Omdat we ons ervoor schamen, omdat ze kwetsend zijn, slecht, hooghartig of te belachelijk voor woorden.

Apple watches in een etalage in New York.Beeld afp

Wat ons mensen, behalve DNA en vingerafdrukken, uniek maakt zijn onze dromen en gedachten. Achter onze ogen gaat een wereld schuil waar niemand toegang toe heeft, behalve dan misschien via onze gelaatsuitdrukking.

Er zijn dingen die we denken en dromen die we graag met een ander delen. Er zijn ook gedachten die we liever voor onszelf houden. Omdat we ons ervoor schamen, omdat ze kwetsend zijn, slecht, hooghartig of te belachelijk voor woorden. Omdat het niet het juiste moment is om ze te delen of omdat we denken dat dit zo is. Soms gewoon omdat onze gedachten niemand iets aangaan. Dit noemen we geheimen.

In onze verhouding tot de medemens is het geen toegang hebben tot de gedachten van de ander niet altijd gemakkelijk. Het idee dat we niet alles van de ander weten kan ons onzeker maken. Of boos. Of verdrietig. Meestal ligt aan die emoties angst ten grondslag. Angst dat de ander een ander heeft. Dat ons kind stiekem ieder weekend blowt. Angst dat het geluk dat we voelen op niets blijkt te zijn gebaseerd. 'Laten we altijd eerlijk en open tegen elkaar zijn' is daarom ons voorstel. We stellen dat de ander voor, niet omdat we zelf al onze gedachten willen prijsgeven, maar omdat we beschermd willen worden tegen de teleurstelling, het verlies en de vernedering vanwege de geheimen van de ander. Wij mensen meten wat dat betreft met twee maten.

De computer kan al bijna gedachten lezen

Niet zo lang geleden viel op internet te lezen dat neurowetenschappers van de Universiteit van Californië erin zijn geslaagd met 20 tot 30 procent trefzekerheid woorden te reconstrueren aan de hand van de hersengolven van een kleine groep proefpersonen. Eerder al werd bekend dat de moderne technologie ons in staat stelt met de ogen tekst te produceren op een computer. Het hapert nog en het duurt eindeloos, maar toch: de computer kan al bijna gedachten lezen. Voor patiënten die vanwege een ziekte wel kunnen denken maar niet praten is het een doorbraak waar lang naar is uitgekeken. Maar wat heeft deze ontwikkeling ons, gewone mensen, te bieden?

De Amerikaanse schrijver en journalist Dave Eggers schreef vorig jaar een indringende roman over het fictieve IT-bedrijf De Cirkel, dat met een team van hoogbegaafde experts aan een betere wereld werkt. Het draait allemaal om volledige transparantie. Een onder de huid aangebrachte chip zorgt ervoor dat kinderen altijd en overal kunnen worden getraceerd en dat iedereen op elk gewenst moment zijn gezondheidstoestand kan controleren. Het is afgelopen met kiezersbedrog en corruptie, want met een camera om de nek laten politici elkaar dag en nacht zien hoe betrouwbaar ze zijn. De wetenschap dat alles zichtbaar is weerhoudt de slechterik ervan zijn plannen ten uitvoer te brengen. Informatietechnologie creëert dus een volmaakt veilige wereld.

Dat Eggers geen overdreven fantast is, bewijst de recente lancering van de AppleWatch. Dit horloge telt je stappen, meet je bloeddruk, houdt je slaapritme bij en controleert de hartslag. Ons lichaam kent straks geen geheimen meer. Ook niet voor onze zorgverzekeraar. En je kunt een vliegtuig wel te pletter laten storten, maar we horen de copiloot tussen de brokstukken gewoon de plas doen die hij voor vertrek had moeten lozen. We leren dat het voor iedereen toegankelijke elektronische patiëntendossier toch niet zo'n gekke gedachte was. Privacy is mooi, maar niet ten koste van alles. De zwarte doos hangt daarom nu ook al in de operatiekamer. De kleinste onregelmatigheden komen daarmee aan het licht en reken maar dat we er allemaal profijt van hebben.

Zo dendert de technologietrein voort. Iedereen staat erbij te juichen, opgewonden vanwege alle knopjes en mogelijkheden.

Niet gek

Stel dat de techniek om gedachten te lezen straks inderdaad algemeen toegankelijk wordt. Worden we dan eindelijk niet meer verrast, bedreigd en belazerd? Behoren in de toekomst onze angsten tot het verleden?

Wat het, denk ik, zou opleveren zijn mensen die, meer nog dan nu al het geval is, de verantwoordelijkheid voor veiligheid en geluk buiten zichzelf zoeken. Die hun houvast zoeken in regels en protocollen, in het afvinken van checklijsten, die zekerheid vinden in controle over de ander. Echte stevigheid verwerven we echter doordat we in de beslotenheid van ons eigen hoofd onze persoonlijke afwegingen leren maken. Doordat we voor de kennis, gedachten en gevoelens waar niemand anders bij kan komen, rekenschap en verantwoording moeten afleggen. Een keuze moeten maken tussen doen of laten, tussen vertellen of zwijgen. Doordat we, als die keuze verkeerd uitpakt, op de blaren moeten zitten. Hierdoor ontwikkelen we een neus voor goed en kwaad, voor gevaar en bedreiging, voor oplossingen en kansen. En leren wij erop te vertrouwen dat het gros van de mensen niet gek is, net zo min als wij dat zelf zijn.

Zo beschouwd is het recht om onze gedachten voor onszelf te houden een betere garantie voor overleving van de beschaving dan de meest geavanceerde technologie.

Alexa Gratama is jurist en werkzaam in de rechtspraak. Deze maand was zij gastcolumnist van Volkskrant.nl. Dit is haar laatste bijdrage.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden