Column

Ons land is uiteengevallen in Populistisch Nederland vs Progressief-Elitair Nederland

De verkiezingsposters voor de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart 2017 Beeld afp

De verkiezingsuitslag van 15 maart is een polaroidfoto van het Nieuwe Nederland. Ons land is uiteengevallen in een Populistisch Nederland (PVV, SP, 50Plus) versus een Progressief-Elitair Nederland (D66, GroenLinks, PvdD), met een ingeklemd Midden Nederland daartussenin. De groen-gele kaart van electoraal geograaf Josse de Voogd in de krant van 17 maart liet dat goed zien.

Kijk naar Amsterdam, ooit sociaal-democratische bakermat van Wibaut, De Miranda, Den Uyl en Schaefer. Daar komen we nu de nieuwe postmoderne standensamenleving per stadsdeel tegen. Amsterdam-Zuid is de biotoop van de VVD geworden. In Amsterdam-Noord heerst de PVV. DENK lukte het in Amsterdam Nieuw-West door te breken, en GroenLinks en D66 overheersen in de overige stadsdelen. De sociaal-democratie is ontploft en in zijn ingrediënten uit elkaar gevallen.

Ook in Rotterdam zien we fragmentatie en nieuwe verzuiling naar welstandsklasse met bijbehorende identiteit. De VVD, de partij van Multinationals en Hardwerkend Nederland, is de grootste partij geworden in wat ooit het juweel in de kroon van de sociaal-democratie was. En in Feijenoord, op Rotterdam-Zuid, staan PVV en DENK in ongeveer gelijke omvang tegenover elkaar.

De verkiezingen gingen tussen populisme, academisch idealisme en technocratisch 'realisme'. De klassieke links-rechts verdeling in het electoraat is obsoleet geworden. Er zijn nieuwe tegenstellingen en scheidslijnen. David Goodhart, de Britse Paul Scheffer, verdeelt in The Road to Somewhere de westerse samenleving in twee kampen: The Somewheres tegenover the Anywheres. Dat is de tegenstelling tussen 'plaatsgebondenen en mobielen', tussen mensen die aan traditionele gemeenschappen hechten en grenzeloze wereldburgers. Brexit was de overwinning van de Somewheres op de Anywheres.

Maurice de Hond, de Britse Maurice de Hond, onderscheidt ook twee groepen: financieel zekeren versus financieel onzekeren, met een omvangrijke hybride middengroep tussen die twee uitersten. De ene groep maakt zich zorgen over de eigen financiële situatie en houdt er mede daardoor een weinig optimistisch toekomstbeeld op na. De andere groep is financieel zelfverzekerd en voelt zich senang in het avontuur van de nieuwe globaliserende wereld. We spreken al lang over deze nieuwe scheidslijnen, tot op het clichématige af, maar steeds duidelijker wordt dat wereldbeeld, maatschappijvisie en stemgedrag zich meer en meer naar deze nieuwe sociologie gaan zetten.

Waarom doet de nationalistisch-populistische opstand zich juist en vooral in de rijkste, meest gelukkige en egalitaire landen ter wereld voor? Landen als Zwitserland, Denemarken, Oostenrijk, Zweden en Vlaanderen. Dat zijn de laatste sociale en democratische paradijzen op aarde. Landen die omringd worden door autoritarisme, Poetinisme en Trumpisme. Verzorgingsstaat-oases die zich belaagd voelen door mondiale competitie, migratie en robotisering, en de nieuwe ongelijkheden die deze met zich meebrengen. De opstand van het populisme is een gevaarlijke revolte tegen de krachten die het Europese paradijs ondermijnen. Vooral van diegenen die statusdaling ervaren in voorheen egalitaire samenlevingen.

Kernvraag na deze verkiezing: kan Nederland een sociaal-democratisch land blijven zonder sociaal-democratische partij? Kan het naoorlogs Europees samenlevingsmodel - rechtstaten met sociale cohesie - zich handhaven in een gepolariseerd en gefragmenteerd partijenlandschap? Hoe egalitair en 'high trust' kan Noordwest-Europa blijven, of leiden globalisering, migratie en technologische revolutie onafwendbaar tot een meer ongelijke, meer gestreste samenleving? Is het nog mogelijk in deze turbulente wereld een sociaal contract van zekerheid en bescherming aan burgers te bieden, aan Somewheres én Anywheres?

Welk nieuw kabinet uit het balletje-balletje van de formatie komt rollen (naar een prachtig beeld van Jos Collignon), het zal meer recht moeten doen aan de splijtende krachten in onze samenleving. Welke van de vijf nieuwe scenario's voor de EU hoort hierbij? Zal het een nieuw kabinet wel lukken de asociale oerkracht van de hyperflexibilisering op de arbeidsmarkt te bedwingen? Tot welke integratiepolitiek nopen de Rotterdams-Turkse rellen?

De verkiezingscampagne was dolletjes qua entertainment, maar wijze oplossingen voor de scheidslijnen van het Nieuwe Nederland kwamen er niet direct uit te voorschijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.