Column

Onrust hoort bij een kabinetsformatie

Parlementair historicus Carla van Baalen over het ritueel van de formatie.

'Formatioloog' carla van Baalen noteert in Nijmegen de vorderingen in de kabinetsformatie die zich ver daarvandaan afspeelt: aan het Binnenhof.

Wij van de parlementaire journalistiek zitten bij de formatie met onze neus op de ruiten. Dan kan het glas beslaan. Helder zicht heb je in Nijmegen, waar vanaf de tiende verdieping van het Erasmusgebouw van de Radboud Universiteit vooral veel groen te zien is. Even verder begint Duitsland. Het Binnenhof ligt achter de horizon.

Vanaf hier kijkt Carla van Baalen naar de formatie. Ze is parlementair historicus. 'Formatioloog' vooral; kenner van het meest authentiek-Nederlandse stukje politiek. Ze stelde, met Alexander van Kessel, het boek Kabinetsformaties 1977 - 2012 samen, dat in deze tijden op alle redacties voor het grijpen ligt. In een schriftje noteert ze dagelijks de vorderingen van Edith Schippers. Het complete verhaal volgt over enkele decennia.

Haar Europese collega's - met doorgaans wél een werkkamer onder de rook van de macht - informeren geregeld of er al een nieuwe regering is. Nee, zegt Van Baalen dan: ze zijn net begonnen. Vinden ze heel vreemd. Vooral omdat zij - en met haar zowat het hele volk - er zo rustig onder blijft.

In Oostenrijk worden ze zes weken na de verkiezingen zenuwachtig. In Spanje vragen ze na een paar maanden of Tjeenk Willink komt helpen. In de Stadhouderskamer is in vijf weken tijd elf dagen effectief onderhandeld, waarna de betrokkenen de deur dichttrokken voor een kennelijk welverdiend reces.

Drees benoemde het al in de jaren vijftig: 'Formaties worden terecht gevoeld als een zwakke plek in de Nederlandse politiek.' Politici sluiten zich met elkaar op en laten het land in onwetendheid. 'Een time-out', noemt Van Baalen het met wetenschappelijke distantie.

Hoe moet je naar zo'n paringsritueel van onwillige schildpadden kijken, wil ik weten. Hoe verhoudt deze formatie zich tot de vijftien afleveringen uit haar boek? Onderhandelaars die tweemaal daags nietszeggend tevoorschijn komen - moeten we dat normaal vinden?

Het uitzicht vanaf de tiende verdieping van de Radboud Universiteit.

Onrust hoort er volgens Van Baalen bij. De factor tijd moet z'n werk doen, klagen is deel van dat proces. Omstanders kunnen het gevoel krijgen dat de verkeerde partijen aan tafel zitten, dat er tijd wordt verdaan. In 2003 - Balkenende en Bos - was er felle kritiek: ze schieten niet op, schande. Voorlopig is er hooguit verbazing. Dit gaat nog even duren.

Elke formatie is een hypercorrectie van de vorige. Ging die van 2012 met VVD en PvdA te snel, nu wordt er juist veel tijd genomen. Dat kan omdat economische druk ontbreekt. Heel anders dan in 1982, toen na drie kabinetten Van Agt in vijf jaar dringend behoefte was aan nieuw beleid: dat werd Lubbers I.

Toen kreeg de informateur de opdracht 'op korte termijn' een kabinet te formeren. Van Schippers kregen de partijleiders na de verkiezingen juist een weekeinde om bij te komen. Rustig schakelen naar een andere rol, van campagne naar formatie.

De vorige formatie werd ook 'te gesloten' gevonden. De fracties kregen de resultaten laat voorgelegd: slikken of stikken. Nu worden ze betrokken bij het proces. Met als gevolg dat zeker honderd mensen min of meer op de hoogte zijn. Toch wordt er niet gelekt, wat volgens Van Baalen betekent dat de belangen nog synchroon lopen en het vertrouwen ongeschonden is.

Kabinetsformaties met vier partijen zijn al decennia hoogst zeldzaam. Paars-plus (VVD, PvdA, D66, GroenLinks) was in 2010 tot mislukken gedoemd. Nu zal een combinatie met GroenLinks nieuw elan geven, denkt Van Baalen, die een vergelijking maakt met Balkenende IV in 2007, toen de ChristenUnie regeringspartij werd.

Dan is er het spel voor de tribune. De ambtenaren, militairen en adviseurs die beurtelings langskomen in de Stadhouderskamer - allemaal ook voor de beeldvorming. Net als het loopje van de onderhandelaars over het Binnenhof. Ze zouden net zo goed ongezien binnendoor kunnen gaan, maar willen graag een signaal geven: hier wordt gewerkt. 'Dat legitimeert het proces.'

Journalisten wachten op het Binnenhof op nieuws over de formatie.

Wat deze formatie alvast anders maakt: een vrouw aan het hoofd van de tafel. Dat maakt uit, volgens Van Baalen. 'Al is het maar omdat iedere vrouw discriminatie heeft ondervonden. Zoals een Groninger anders over bevingen praat.'

Daags na de verkiezingen waagde Van Baalen zich aan een voorspelling: deze poging houdt stand tot 15 juni. Waarna er in één maand een regering met de ChristenUnie komt. Daar houdt ze aan vast.

Min of meer gerustgesteld vertrek ik uit Nijmegen. De formatie mag een vreemd beest zijn, het is wel ons eigen vreemde beest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden