Onredelijke mensen zijn noodzakelijk in Schotland

Hij noemt zich liberaal. Maar pas nu Thijs Kleinpaste in Schotland woont, beseft hij hoe liberalen de status quo in stand houden, zelfs als die verrot is. En hoe nodig (en opwindend) proteststemmen zijn.

In Schotland gaat de Scottish National Party (SNP) volgens de prognoses waarschijnlijk alle Schotse districten winnen. Op de foto: mensen dragen een masker van de SNP-leider Nicola Sturgeon.Beeld ap

Lang woon ik nog niet in Schotland, maar ik maak nu voor de tweede keer verkiezingen mee. Twee weken na mijn verhuizing stemde Schotland over onafhankelijkheid. Ik had mogen stemmen, net als iedereen in Schotland die burger is van de Europese Unie of van een Commonwealth-land. Het leek me een zaak van de Schotten zelf, maar voor wie het weten wilde was ik best bereid te zeggen dat ik tegen was: ik geloofde wel dat het Verenigd Koninkrijk inderdaad better together was. Nu, een paar maanden later, denk ik er anders over. Acht maanden Schotland heeft mijn blik op de Schotse, Britse en Europese politiek flink door elkaar geschud.

De Schotse schrijfster Willa Muir schreef eens: 'Schotland lijkt me, alles beschouwd, een socialistisch land.' Die karakterisering lijkt me nog steeds correct. Het aantal conservatieve parlementsleden dat Schotland sinds het premierschap van Margaret Thatcher naar Londen heeft gestuurd, past samen in één lift. In de laatste drie verkiezingen werd er in Schotland één Tory gekozen, in een van de districten die aan Engeland grenst. Labour is traditioneel de grootste in Schotland (gevolgd door de Liberal Democrats, die met name in het Hoogland, buiten de steden, wonnen). Tories nemen vaak niet eens de moeite om naar Schotland te komen.

Het Schotse probleem is dat Engeland, de grootste van de vier home nations, de Britse politiek domineert. Reis vanuit Schotland naar het zuiden en hoe verder je komt, hoe conservatiever het land stemt. Het resultaat is dat de Schotten zelden de regering krijgen die ze in meerderheid willen - de logische consequentie van de Unie met de andere drie home nations. Veel Schotten hebben, zeker in de laatste jaren, steeds vaker het gevoel dat ze als vazalstaat worden geregeerd door een buitenlandse overheid. Met geluk krijgen ze Labour - anders is het vijf jaar op hun wang bijten.

Het Verenigd Koninkrijk is een vreemd land, onder andere omdat er twee versies van in omloop zijn. De eerste versie is het Verenigd Koninkrijk dat hoofdzakelijk bestaat uit herinneringen en nostalgie. Het is het Verenigd Koninkrijk zoals het zichzelf nog altijd het liefst ziet en hoe een groot deel van de wereld het ook bekijkt. Dat is het sprookjesland van verweerde maar waardige dorpen die eeuwen onveranderd zijn gebleven, van goede smaak en van tradities en beschaving in de meest smaakvolle zin van het woord. Goed, het regent er en de Britten hebben vreemde gewoontes - ze drinken hun bier anders, betalen met vreemde muntstukken en hun eten is vies. Maar dat is vergefelijk, omdat het land zelf zo aangenaam is: de mensen spreken er met mooie accenten, rijden rond in karaktervolle auto's en wonen in solide, degelijke huizen die misschien soms wat vochtig zijn, maar die ook sinds het begin van de moderne tijd alleen af en toe een lik verf nodig hebben gehad. Het Verenigd Koninkrijk, dat is het land waar het bestaan zich soms nog steeds afspeelt tegen het decor van Downtown Abbey.

'Winterslapend lid' van D66

Thijs Kleinpaste (1989) studeerde gescheidenis aan de Universiteit van Amsterdam en studeert momenteel intellectual history aan de University of St Andrews. Hij werkte onder andere bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken en was deelraadslid in Amsterdam voor D66, de partij waarvan hij nog steeds 'winterslapend lid' is. In 2013 publiceerde hij Nederland als vervlogen droom, een essay over nationalisme en Europa. Hij werkt aan zijn tweede boek, een roman die dit najaar zal verschijnen.

Uitgehold

Maar de meerderheid van haar inwoners leeft niet in dat land. Dat Verenigd Koninkrijk is steeds meer alleen toegankelijk voor een exclusieve groep rijken. De sprookjesuitvoering van het Verenigd Koninkrijk bestaat - als je tenminste genoeg geld hebt. De Universiteit waar ik studeer is (zeker sinds prins William en Kate Middleton er elkaar ontmoetten) een plaats waar een romantische betovering hangt - en niets trekt meer welstand aan dan dat.

De haast onoverbrugbare afstand tussen de materiële welstand van St Andrews' geprivilegieerde studenten en de geboren en getogen inwoners van het stadje is pijnlijk en illustratief voor de kloof die dwars door Groot Brittannië loopt. Het is een van de meest ongelijke van alle welvarende landen en de ongelijkheid is de laatste vijftien jaar toegenomen. Het is niet alleen ongelijkheid - het is onderdeel van een groter probleem. Dat probleem is een dysfunctionele plutocratie die de staat heeft uitgehold tot er alleen een geraamte van over is. Wat dat betreft, zei een Engelse vriend laatst, is de eis om het referendum over lidmaatschap van de Europese Unie bevreemdend - wat is er om nog soeverein over te zijn?

Beeld Gees Voorhees

De Britse politiek wordt in een wurggreep gehouden door grote banken; veel Londens vastgoed wordt in een hoog tempo opgekocht door een mondiale kaste van zeer vermogenden; de huren stijgen; de privatisering van de National Health Service zet sluipend door; de leiders van de twee grote politieke partijen hebben beschamend vaak exact dezelfde studie aan Oxford gedaan (Philosophy, Politics and Economics (PPE), dat je over die drie precies genoeg leert om er in the House of Commons mee weg te komen); door het onderwijs lopen diepe sporen van segregatie, werknemers met werk aan de onderkant van de arbeidsmarkt genieten nauwelijks bescherming; het officiële minimumloon ligt onder de living wage; de regering doet voorstellen om het maken van beleid uit te besteden aan externe partijen zodat er geld bespaard kan worden - het enige wat de ineenschrompelende boedel nog wat bijeenhoudt, lijkt het plezier om het feit dat Europa het verprutst met de euro - Schadenfreude is een favoriet Brits woord - en dat er een tweede koninklijke baby op komst is.

Ik merk dat mijn verblijf in Schotland iets in me heeft doen opleven wat ik sinds jaren niet meer heb gevoeld. Het is een soort onredelijkheid en een licht ontvlambare woede die ergens in me misbaar maakt en die me liever is dan alle redelijkheid van de wereld. Ik wil niet redelijk of verzoenend zijn, en ik heb me in tijden niet zo goed gevoeld.

Geen passies

Het verbaast me enigszins. Als ik mezelf op een politiek assenstelsel moest intekenen, dan zou ik mezelf liberaal noemen. Deels omdat humanist te vaag is en 'het midden' niets betekent, deels omdat liberaal de term is voor een traditie waarin de denkers en dichters thuishoren wier opvattingen ik het meest humaan vind.

Een van die mensen is de Russisch-Britse Isaiah Berlin. Berlin schreef ooit een subliem essay over de liberal predicament - de liberale neteligheid. Het grote probleem voor liberalen, zei Berlin, is dat ze zich instinctief aangetrokken voelen tot redelijkheid en de redelijke middenpositie. Ze zullen altijd een poging doen te bemiddelen tussen twee (of meer) uitersten; tussen links en rechts, conservatief en progressief, Keynes en Hayek. Liberalen houden niet van (politieke) passies. Als iemand de revolutie afkondigt, beginnen ze over hervormingen.

Beeld Gees Voorhees

Ik geloof nog steeds wel dat die neteligheid voor liberalen zich min of meer onophoudelijk voordoet, maar ik denk inmiddels ook dat Berlin zich vergiste door te denken dat ze zich altijd tussen twee min of meer even sterke krachten staan. Als één van die krachten oppermachtig is, zoals nu in het denken over economie en de publieke zaak, dan is de middenweg geen nette oplossing van een dilemma, maar een impliciete keuze voor de status quo.

Die status quo stinkt naar verrotting. Zie bijvoorbeeld de financiële kwakzalverij die de catastrofe van 2008 inluidde en die tot nu toe zo goed als ongeschonden overeind is gebleven. Zie de Tweede Kamer die van mening is dat het feit dat alle multinationals hier een postadres hebben (en op maat gesneden regelingen met de fiscus) Nederland nog geen belastingparadijs maakt. Waarom is er in de laatste vijf jaar zo weinig echt veranderd? Goed, Piketty was ook in Nederland een rockster, maar merken we iets? In vraagstukken over economie, de nationale begrotingen en de inrichting van de publieke zaak lijkt de status quo, ondanks wat toenemend gemor, nog altijd onaantastbaar. Zoals het Verenigd Koninkrijk in de 19de eeuw het Europese land was waar de industriële revolutie voor het eerst op grote schaal een proletariaat schiep, lijkt het nu het Europese land waar de plutocratie het verst is doorgedrongen - maar andere landen liggen niet heel ver achter.

De 'redelijkheid' van liberalen is een bondgenoot van dit ancien régime; de liberale afkeer voor grote omwentelingen leidt ertoe dat een noodzakelijke ommezwaai in het denken over economie en politiek tot nu toe amper van de grond komt. Elke seconde dat liberalen zich blijven verschuilen, kiezen ze voor de status quo. Schotland daarentegen presenteert zich als een bastion van oppositie tegen dit denken. De opgewekte weerzin van de Schotten is opwindend en bedwelmend.

Doodsbenauwd

Wie is er eigenlijk onredelijk? De mensen die kalm blijven, of de mensen die tegen de deur schoppen? In Schotland gaat de Scottish National Party (SNP) volgens de prognoses waarschijnlijk alle Schotse districten winnen.

Labour, doodsbenauwd dat het een deal moet sluiten, probeert Schotse kiezers bang te maken in de hoop dat ze in het stemhokje toch voor de partij van Miliband kiezen. Maar de Schotten lijken immuun voor de retoriek. Sinds het referendum is er iets veranderd. Schotland laat zich niet koeioneren. Labour heeft genoeg kansen gehad - mensen kennen het verschil tussen Labour vóór en na de verkiezingen. De SNP belooft niet voor niets dat ze in Westminster zal toezien dat Labour echt links blijft. De Tories, die een half jaar geleden nog stichtelijke taal spraken over better together, roepen nu dat de SNP een catastrofe zou zijn. In de kranten kun je dagelijks hoofdcommentaren en opinies lezen die uitleggen dat de SNP-stem een proteststem is van kwade mensen.

Kwade mensen, protesterende mensen - onredelijke mensen zelfs. Maar als de SNP een partij is voor onredelijke, kwade en protesterende stemmers, dan heeft Schotland laten zien hoe ontwapenend en nodig die onredelijkheid kan zijn. De Geschiedenis begint weer aan de rand van Europa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden