Onomstotelijk bewijs in Lockerbie-zaak ontbreekt

Als vandaag twee Libische ex-verdachten de Schotse rechtbank in Kamp Zeist verlaten als vrij man, zullen honderden mensen die op 21 december 1988 een familielid verloren, zich opnieuw kastijden met de vraag: wie liet PanAm-vlucht 103 exploderen boven Lockerbie?...

Als Lord Sutherland, Lord Coulsfield en Lord MacLean om 11 uur uitspreken dat Abdel Basset al-Megrahi en Al-Amin Khalifa Fhimah 'niet schuldig' zijn, kan het 'Scottish Court in the Netherlands' op de vroegere luchtmachtbasis Soesterberg meteen worden opgedoekt: het Schotse recht kent geen beroep tegen vrijspraak.

Als de rechters menen in negen maanden - 84 zittingsdagen, 235 getuigen à charge - onvoldoende bewijs te hebben gezien dat agent Megrahi van de Libische geheime dienst en zijn hulpje Fhimah op Malta een kofferbom aan boord van een vliegtuig moffelden, dan kan ook de opperbevelhebber van die geheime dienst - Moammar Kadhafi - victorie kraaien.

Maar dat is als, als, als. En als is, zoals genoegzaam bekend, verbrande turf.

Duidelijk is in ieder geval dat de aanklagers (de Kroon) niet het onomstotelijke bewijs hebben geleverd van de schuld van de Libiërs. Schotse juristen die sceptisch waren toen het proces op 4 mei begon, zijn aan de vooravond van het vonnis alleen maar sceptischer. De aanklagers hebben nooit konijnen uit de hoed getoverd, hooguit een ziekelijke duif.

'Ik zou stomverbaasd zijn als Megrahi en Fhimah worden veroordeeld', zegt Robert Black, hoogleraar rechten aan de universiteit van Edinburgh, tevens adviseur van de Britse nabestaanden. 'Er is niets in het bewijs dat de rechters in staat stelt deze mannen schuldig te verklaren.'

De universiteit van Glasgow heeft tijdens het proces steeds een terughoudender koers gevaren, maar ook daar zegt een jurist: 'Onder ons, ik geloof niet dat de aanklagers het hebben bewezen. Megrahi is ongetwijfeld een bloody villain, maar dat feit alleen is niet genoeg. En het bewijs tegen Fhimah is sowieso erg zwak.'

Ook vrijspraak voor Fhimah en veroordeling van Megrahi behoort tot de mogelijkheden.

De Kroon had een buitengewoon moeilijke taak. Weinig rechtssystemen in de wereld vergen zoveel van het bewijsmateriaal als het Schotse. De schuld van de verdachten moet 'boven redelijke twijfel' zijn vastgesteld.

De aanklagers hebben sterk geleund op de getuigenissen van drie mannen.

De Zwitsers Edwin Bollier, die tijdmechanismen aan Libië verkocht van het type dat de bom deed ontploffen. Megrahi was een van zijn Libische contacten.

De Maltese winkelier Tony Gauci, die de kleding verkocht waarmee de bomkoffer was volgepropt. De klant leek op Megrahi.

Abdul Miajid Giaka, een Libische dubbelspion die ook voor de CIA werkte. Hij zegt de twee verdachten samen te hebben gezien op de luchthaven van Malta, in het bezit van een koffer van het verdachte type. Ook zag hij in oktober 1988 tien kilo explosieven in de bureaula van Fhimah, toen die nog op de luchthaven werkte.

Maar de aanklagers hebben een probleem: elk van de drie mannen heeft als getuige een op zijn minst povere indruk gemaakt.

Gauci identificeerde ooit óók Muhammed Abu Talb (hoofdpersoon in het alternatieve Palestijnse scenario) als de klant in zijn winkel.

Bollier bleek ook tijdmechanismen te hebben verkocht aan de Stasi, en strooide in de rechtszaal en op zijn website zoveel maffe verhalen rond dat zelfs de Kroon hem opvoerde als 'een getuige die niet per se geloofd hoeft te worden'.

Giaka ten slotte werd door de verdediging afgeschilderd als een leugenaar en profiteur, vooral toen uit CIA-documenten bleek dat hij pas in 1991 met de namen Megrahi en Fhimah op de proppen was gekomen. Dat gebeurde de dag nadat de CIA had gedreigd zijn toelage te staken omdat hij nooit iets waardevols te melden had. Sindsdien leeft Giaka onder bescherming van de FBI, volgens de raadslieden in afwachting van een vorstelijke Amerikaanse beloning.

Als het vonnis inderdaad 'niet schuldig' is, is de voor de hand liggende vraag: wie dan wél?

Eén antwoord ligt voor het grijpen, namelijk de theorie dat niet de Libiërs, maar Palestijnse terreurgroepen verantwoordelijk waren voor de bomaanslag, op last van Syrië en/of Iran. Dit is wat de verdedigers steeds hebben aangevoerd, en wat diverse auteurs en filmmakers al eerder beweerden.

Voor dat scenario bestaan frappante aanwijzingen, maar de Amerikaans/Britse onderzoekers ruilden het drie jaar na de ramp plotseling in voor de Libië-connectie.

Maar juist die connectie, het koppelteken tussen Libië en Lockerbie, ontbreekt volgens de raadslieden van Megrahi en Fhimah. Dat de semtex-bom zijn luchtreis via Frankfurt en Londen begon op de luchthaven Malta, waar de twee Libiërs regelmatig kwamen, is hooguit een veronderstelling. Prof. Robert Black noemt dat het 'cruciale gat' in de bewijsvoering.

De Kroon gaf in zijn slotwoord zelf toe dat er geen directe bewijzen zijn geleverd. 'Maar wiskundige zekerheid is noch nodig, noch haalbaar', zei aanklager Alistair Campbell. Hij meende dat er een opeenstapeling van feiten is aangevoerd, die tezamen een overtuigend beeld vormen.

Volgens de verdediging echter heeft de Kroon 'veronderstelling op veronderstelling op veronderstelling' gestapeld. 'Vele draadjes die bij elkaar een te zwakke kabel vormen', aldus Megrahi's advocaat William Taylor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden